Jan 012002
 

Hapit na moabot ang Pasko! Apan mora’g pipila lamang sa mga Sugbuanon ang naghinamhinam sa pag-abot niini.

Kaniadto, Septembre pa lang gani, magsugod na’g pangaykay ang mga kabalayan sa ilahang mga tinagoang dekorasyon sulod sa kaban. Ipangkutay na ang mga Christmas lights sa bisan asang dapit nga mahimong kabitayan–tanom, kahoy, bongbong, pultahan, bintana, poste…

Sa kahanginan sab, mabati na nimo ang mga bugnaw nga honi sa Pasko. Ang mga bata magsugod na’g libot sa tibuok baranggay matag gabii aron manaygon. Septembre pa lang gani, nakahimo na sila sa ilang kahimanan sa pagpanaygon: gipiyapi nga mga tansan nga gilansang sa lipak.

Manggawas na gikan sa suok ang mga karakter sa sugilanon sa Pasko–Jesus, Maria, Jose, ang Tulo ka Hari, ang mga Magbalantay ug mga karnero, ang mga anghel, ang dakong bitoon, ang kabaw, ug ang kabayo. Magsugod na pagpasundayag ang mga banay sa ilang mga belen, ma-papel o ma-figurine.

Kaniadto, Septembre pa lang gani, ang mga katabang sa balay manghiling na sa karaang Christmas tree ug limpyohan na kini sa mga lawa-lawa. Trapohan na og basang nuog ang mga bolang bulawan ug pilak.

Sa mga kisame ug mga kadalanan, makita na nimo ang nag-awp-awp nga mga parol–mga parol nga nagkadaiya ang tabas ug kolor. May porma’g bitoon. May porma’g buwak.

Nobyembre na, Bay, apan nihit pa ang mga timailhan sa pag-abot sa Pasko. Gawas tingali sa mga dagkong tindahan, pipila ra sa mga Sugbuanon ang nangandam alang sa Pasko. Mora’g sidsid pa lamang sa anino sa Pasko ang mitabon sa tibuok Sugbo.

Sa akong tan-aw, Bay, mora’g gamay ra ang atong kan-on karong umaabot nga Noche Buena. Mora’g dili kaayo buhong ang atong pagsaulog sa Pasko karong tuiga, Bay. Napangos man gud pag-ayo ang atong ekonomiya gumikan sa mga politikanhon ug kulturanhon nga mga panghitabo. Dili ikalimod nga napiangan ang mga pitaka sa atong mga igsoong Sugbuanon karong tuiga.

Apan wala kini magpasabot nga dili magmalipayon ang umaabot nga Pasko. May pipila siguro nga moingon nga masulub-on ang ilang pagsaulog sa Pasko tungod kay wala sila’y ikapalit og pang-Noche Buena, o wala sila’y madawat nga pinaskohan. Pastilan, Bay, pagkamabaw niana nga panglantaw sa Pasko!

Ang kalipay wala manukad sa mga kalibutanong butang. Ang kalipay naggumikan sa kahiladman sa tawo. Ang kalipay naggumikan sa dakong paglaum nga bisan sa taliwala sa naghingapin nga pag-antus, nagminahalay ug nagkahiusa gihapon kitang tanan. May panultihon sa Latin, Bay, “Ubi caritas et amor, Deus ibi est.” Kung asa anaa ang panaghigugmaay ug pagminahalay, anaa ang Dios. Ug kung asa anaa ang Dios, anaa ang kalipay. Simple ra kaayo, Bay no? Wala’y gisulti nga kung asa anaa ang queso de bola, anaa ang kalipay. Gugma lamang ang gikinahanglan aron kita malipay, Bay. Ma-dato ka o ma-kabus, kung gihikawan ka sa paghigugma, ang imong Pasko sama sa parol nga napunderan og bombilya ug nabasa sa ulan.

Hapit na matapos ang Nobyembre ug taliabot na ang Disyembre, Bay. Ayaw hutda og palit ang tanang mansanas sa Gaisano ha? Dili kana mao ang tuburan sa kalipay sa umaabot nga Pasko. Ipanghatag na’ng ubang mansanas diri nako.

Jan 012002
 

Hapit na ang Sinulog. Pila ka adlaw na lang, mag-Pit Senyor na sab ang tibuok Sugbo. Kining Pangilin sa Santo Nino sa Sugbo, Bay, usa sa mga kinaham ug inila nga kasaulogan sa mga Sugbuanon. Inila kini dili lamang sa mga igsoon natong Filipino, kondili sa mga banyagang dumuduong sab.

Daghang mga langyaw ang moduaw sa Sugbo matag Sinulog, Bay. Tingali tungod kay maayo kaayo pagkabaligya sa atong Department of Tourism ang maong kasaulogan. Kung daghang banyaga, daghang dolyar ang mosulod sa nasod. Kung daghang dolyar, dako ang abag sa ekonomiya. Kung lig-on ang ekonomiya, kitang mga lumulupyo ang mabulahan, di ba?

Busa, ayaw’g katingala kung ubay-ubay ka’g masugatan nga mga banyagang dumuduong karong mga panahona. Matod pa sa usa ka balita sa mga mantalaan, bisan niadtong miaging semana pa lang, puno na ang mga hotel dinhi sa dakbayan.

Nganong batobalani man kaayo kining Sinulog, Bay? Nganong daghang tawo man ang naagni niini?

Nganong sikat man lagi gihapon ang Sinulog bisan sa mga dili banyaga, Bay? Nganong daghang Sugbuanon man nga atua sa nagkadaiyang suok sa kalibutan ang nangandoy makauli dinhi sa Sugbo panahon sa Sinulog? Tungod ba kini sa sayaw-sayaw sa kadalanan matag ikatolong Dominggo sa Enero?

Bay, sa dili ka pa mabuta sa komersiyalismo nga mituhop na sa atong pagsaulog sa Sinulog, aduna ko’y pangutana. Kaila ka’g “panaad”? Pananglitan, duna ko’y ipabuhat nimo nga lisud kaayo lampuson. Kung mabuhat nimo kini, molatay ko sa alambre. Nanaad ako nga molatay sa alambre kung matuman nimo ang akong hangyo. Mao kana’y panaad, ug wala malahi niini ang mga panaad nga gihimo sa atong mga igsoong deboto ngadto sa Santo Nino. Gituhoan nga gabaan ang si bisan kinsang dili motuman sa ilang panaad ngadto sa Santo Nino.

Panaad. Sa akong pangagpas, mao kini ang hinungdan nganong mangandoy pag-uli ang kadaghanan natong mga igsoong Sugbuanon nga atua sa halayo. Tingali, kadaghanan sa mga moduaw nga banyaga naagni lamang sa sayaw-sayaw. Apan ang kasagaran sa mga Sugbuanon mobalik gayud aron motuman sa ilang panaad sa Santo Nino.

Senor Santo Nino, kung imo lamang akong panalipdan batok sa mga katalagman samtang nagtrabaho ko didto sa Dubai, manaad gyud ko pag-uli matag Sinulog aron modagkot og kandila sa imong altar.

Senor Santo Nino, kung imo lamang akong gasahan og anak nga lalaki (kay unom na ka buok akong anak–pulos babaye!), manaad gyud ko pag-Sinu’ug matag Biyernes sa basilica. Dili gyud ko mobayad lang nianang mga manang nga namaligya’g kandila nga tag-piso.

Senor Santo Nino, kung imo lamang akong papasaron sa among board exam sa Accountancy, manaad gyud ko nga mohalok sa imong imahen (bahala na’g taas ang laray sa mga tawo) diha sa basilica matag Biyernes ug modagkot og kandila isip pasalamat kanimo.

Senor Santo Nino, kung imo lamang luwason ang akong bugtong anak gikan sa iyang balatian, manaad gyud ko nga mag-ampo sa imong nobena matag Biyernes ug modagkot og kandila diha sa basilica matag piyesta nimo.
Bay, kini mga tipik lamang sa mga nagkalain-laing panaad nga himoon sa bagang duot sa katawhan nga nagmahal sa Balaang Bata. Dili sab ikatingala nga dili lamang mga Sugbuanon ang molitok niining mga panaad alang sa Balaang Bata; lakip sab ang daghang mga igsoon natong Filipino.

Kining kultura sa panaad dako kaayo’g kalambigitan sa atong naandang katahuran: “Pit Senyor!” Aduna’y nag-ingon nga ang orihinal nga katahuran mao kini: “Sangpit Senyor!” Ang maong katahuran, Bay, nagpadayag sa dakong pagsalig sa mga tawo diha kang Santo Nino. Matud pa sa nobena alang sa Santo Nino, dili gayud kuno niya ilimod ang tanang mga hangyo niadtong tawo nga moduol ug mosangpit kaniya. Busa, haum kaayo ang atong katahuran: “Sangpit Senyor!” Apan tungod sa atong katapulan, namubo na lang hinuon ug nahimong “Pit Senyor!” Pastilan!

Bisan kanang sayaw nga abante-kausa-atras-kaduha nga gitawag nato’g Sinulog, gikan kana sa paganong sayaw sa mga karaang Sugbuanon isip pagsimba sa ilang mga diyos-diyos kaniadtong karaang panahon. Pag-abot sa mga Kastila, gipulihan nila ang mga imahen sa paganong anito og mga imaheng Katoliko, sama sa krusipiho ug Santo Nino. Hinuon, wala mawala sa kulturang Sugbuanon ang sayaw sa pagsimba, apan sa pag-abot sa mga Kastila, ang sayaw sa pagsimba gipahinungod na sa mga karaang Sugbuanon ngadto sa Santo Nino, ug dili na sa mga paganong anito. Busa, natawo ang kasaulogan nga gitawag nato karon og Sinulog.

Busa, Bay, ang Sinulog dili lamang usa ka ethnic dance sama sa Singkil o Maglalatik. Usa kini ka sayaw-pangaliyupo (dance-prayer) o simbayaw (simba-sayaw o worship dance). Ang Sinulog usa ka sayaw sa pagsangpit ngadto sa Balaang Bata.

Sa laing bahin, Bay, pasagdan nato kadiyot kanang mga kandila sa basilica ug ipunting nato ang atong panan-aw sa sekular nga aspekto niining dakong Pangilin. Nakahigayon ko paghapit sa Fuente Osmena ganina. Pastilan, Bay! Sadya kaayo ang rotunda ug daghang mga tawo ang nag-alipungad didto. Unsa’y hinungdan? Daghan! Aduna’y mga naninda og pagkaon. Aduna’y mga duwa. Aduna’y mga pasundayag-kulturanhon diha sa dakong entablado nga gitukod sa komiteba sa Sinulog niining dakbayan. Ang tibuok rotunda, Bay, nahisama sa usa ka dakong peryahan nga gikoralan og lingin.

Pastilang daghanang mga tawo, Bay! Bata, tiguwang, babaye, lalaki, bayot, tomboy, hip-hop, retro, de-barong, de-t-shirt, bag-ong ligo, wala’y ligo, estudyante, OSY (out-of-school youth),… Nagbaha og mga tawo ang rotunda. Nag-ilogay sa imong panan-aw ang mga talan-awon ug kalingawan. Nagbaha sab ang pagkaon ug mga tinda.

Naglakaw ko gikan sa rotunda paingon sa Colon, agi’g Jones Avenue. Pastilan, Bay, abi ba nako’g ang mga makalingaw nga talan-awon atua ra sa rotunda! Diha sa sidewalk gikan sa eskina sa Abellana National School hangtud sa eskina P. del Rosario, Bay, naglaray ang mga tindahang gi-atopan og trapal.

Pastilan, Bay, lain-lain lang ang mga gitinda didto. Pagkaon, sinina, bag, kutsara, tinidor, kutsilyo, sundang, VCD, VCD player, relo, kuwintas, panty, bra, brief, bakus, sunglasses, radyo, habol, ug uban pa. Nahisama kining bahina sa dakbayan sa usa ka gamay nga department store. Gitugotan sa pamunoan niining dakbayan ang pagpaninda dinhing dapita, Bay, aron madugang-dugangan ang salapi sa panudlanan sa atong dakbayan. Apan temporaryo lamang kining maong mga tindahan. Inig human sa Sinulog, gub-on ra sab kining mga tindahan. Si-ut kaayo ang agianan, Bay!

Wala gayud nako kapugngi ang paghapit-hapit sa mga tindahan, Bay. Nadani man gud ko sa nagkadaiyang kolor sa mga naglaray nga mga tinda. Nalipong ko kadiyot didto sa siyudad, Bay.

Pastilan, Bay, kung buot hunahunaon, ang mga susamang kalingawan sa mata, dila, dalunggan, ug ilong mao’y hilabihang nakapahaylo sa dakong bahin sa mga moduaw dinhi sa Sugbo matag Sinulog.

Busa, Bay, kung aduna ka’y laraw pagduaw sa dakbayan niining panahon sa Sinulog, pagdala og daghang Biogesic kay basin malipong sab ka sa kadaghan sa tawo o sa nagkalain-laing kolor. Ayaw na lang pagdala’g tubig kay dagha’g namaligya og binotelyang mineral water. Ug sa imong paglaroy-laroy niining kadalanan sa Dakbayan sa Sugbo panahon sa Sinulog, hinaut unta dili nimo kalimtan nga ang tinuod nga kahulogan sa Sinulog dili kanang mga tindahan duol sa Abellana, o kanang sayaw-sayaw sa kadalanan. Hinonoa, mahinumduman unta nimo nga ang Sinulog usa ka kasaulogan sa dakong pagtoo sa mga Sugbuanon alang sa ilang kaduolan, kasaligan, ug masangpit nga Senor Santo Nino.

Jan 012002
 

Bisan sa naghingutas nga ekonomiya sa atong nasud karon, nabusog gihapon ko sa mga butang Paskohanon.

Una, nabusog ko sa noche buena. Nagkapundok ang akong pamilya panahon sa noche buena, ug kana makabusog sab nga talan-awon. Nahinumdum hinuon ko’s Balaang Banay didto sa Nasaret. Pastilan!

Ikaduha, nabusog ko sa pulbura. Pipila ka gutlo sa wala pa mag-tungang gabii, nagsugod na’g dagkot ang among mga silingan sa ilang whistle bomb, kwitis, rebintador, Judas belt, fountain, butterfly, ug uban pa isip malipayong pagsugat sa Pasko. Abi ba nako’g aduna’y buslot ang bulsa sa mga Pinoy karong tuiga? Nagpaka-paka sa mga pabuto sa among mga silingan, Bay. Pastilan, kung huyang lang tingali ko’g kasingkasing, tingali’g nalisang na ko ug gihubag-hubagan. Nanghinaut na lang ko nga gawas sa mga pabutong gidagkotan sa among mga silingan, aduna sab sila’y pagakan-on alang sa noche buena. Pastilan, sila ang nagpabuto apan kami ang mihanggab sa aso sa pulbura. Kining mga pabuto sab ang hinungdan nganong wala na lang ko mosimba sa misa de aguinaldo, Bay, kay basin hitapsingan unya ko og nasaag nga kwitis.

Ikatolo, nabusog ko sa mga daygon sa mga bata. Pastilang alingisngisa sa gi-uyog-uyog nga tansan sa mga bata! Diha’y nag-inusarang batang lalaki nga mi-awit og “We wish you a merry Christmas” ug “Ania kami”. Nagtoo tingali siyang daghan siya; o basin aduna siya’y multiple personality disorder, Bay no? Paghuman niya’g awit, misiyagit dayon siya’g “Maayong Pasko!” Wala mi mitubag, busa misiyagit siya’g “Maayong Pasko uy!” Pastilan, mamugos man diay! Busa mili-li ko sa among bintana ug mibalos og siyagit, “Balik lang inig baynte singko, Dong!” Dinhi sa among balay, Bay, naanad man gud mi nga dili manghatag sa mga mananaygon kung dili pa molapas ang Pasko. Natagam na man gud mi kaniadto niadtong mga bata nga magbalik-balik og daygon sa among balay sa usa lamang ka gabii. Ang nakapait pa gyud kay mamalita dayon sila sa ilang mga kaubang mananaygon (kay magpunduk-pundok man ni sila, sama’s pasayan sa tiyangge), “Adto mo anang ilang ku-an ay, manghatag na sila.” Pastilan ning mga bataa! Lingaw kaayo sila, Bay, apan wala ko masayod kung nakasabot sila sa ilang gibuhat o sa tinuod nga kahulugan sa ilang pagpanaygon.

Ikaupat, nabusog ko sa mga daygon sa mga pastores nga gikan sa kabukiran ug probinsiya. Uban sa popular nga “Kasadya Ning Taknaa” ug “Ania Kami,” giawit sab nila ang mga wala kaayo hi-ilhing mga Paskohanong honi nga Sugbuanon sama sa “Sumad karon ang kalibutan magpangilin…,” “Gloria in excelsis Deo! Awit sa atong Ginoo nga natawo niarong panahona…,” “Ania kami karon kaninyo nanaygon, ayaw’g hikalimti ang Paskong halandumon…,” “Pasko na man usab karon, ang tanan magmalipayon…,” ug uban pang nga maanindot nga Paskohanong awit.

Ikalima, nabusog ko sa mga pinaskohan nga akong nadawat gikan sa mga kahigalaan, kabanay, ug kaparyentihan. Klaro na tingali kaayo nga naglaylay na ang akong lagay, Bay, kay kasagaran sa ilang gihatag nako mga brief man. Pili lang, aduna’y Calvin Klein, Calvin Klein kunohay, Hanford, Bench, Bench kunohay, Hanes, Hanes kunohay… Pastilan!

Ika-unom, nabusog ko sa panagway sa Balaang Banay sa among Belen. Kumpleto pa ang among Belen, Bay. Anaa pa ang kabaw ug baka, ang tolo ka hari, ang anghel, ang mga magbalantay ug mga karnero, ug anaa pa sab si Susmaryosep (Jesus, Maria, ug Jose)! Tungod sa maayong paghipos sa akong Nanay, wala pa intawon mangapunggot ang mga ulo sa mga figurine.

Ikapito ug ang hilabihang nakabusog nako, Bay, mao ang kalipay sa Pasko. Tinuod, nabusog ko sa mga kalibutanong butang, apan mga pinisik lamang kini sa dako kaayong kalipay nga dala sa Manunubos nga natawo sa Belen mga duha ka libo ka tuig na ang milabay. Wala ko malimot sa tinuod nga kahulugan sa Pasko, Bay uy! Ug ang kahulugan sa Pasko mao kini: Tungod sa dakong paghigugma sa Dios sa Iyang katawhan, Iyang gipadala ang Iyang bugtong anak nga si Jesus, aron nga si kinsa ang motuo sa Iyang mensahe sa kalingkawasan maluwas. Makakurat, Bay no? Gilaliman ka’g huboan nimo ang imong kaugalingon sa imong gahum ug himaya, mopuyo isip tawo–huyang ug puno sa kasakit–dinhi sa kalibutan, tungod ug tungod lamang sa wala’y pu-as nga gugma? Apan ingon niana kalapad ang gugma sa Dios alang kanimo, Bay. Mao kana’y matang sa gugma nga dili matukib. Mao kana ang gugma nga gisaulog nato matag Pasko. Nanghinaut ko nga mapuno sa kalipay sa Pasko ang imong mga adlaw, Bay, ug nga mabusog sab ka sa mga butang Paskohanon.

Jan 012002
 

Nagtagbo mi sa akong higala ganinang buntag lang. Mitimbaya ako kaniya og “Maayong Pasko ug bulahang Bag-ong Tuig!” Gisinghagan man hinuon ko niya. Nagkanayon siya nga nahuman na ang Pasko, busa dili na kuno tukma ang akong timbaya.

Pastilan, Bay, usa kini ka dakong sayop sa pagsabot sa Pasko. Adunay mga tawo, sama sa akong naasoy’ng higala, nga nagtoo nga ang Pasko magsugod ug mahuman inig Disyembre 25 ra gayud. Adunay ubang nagtoo nga ang Pasko magsugod inig sugod sab sa mga -ber nga bulan (September ngadto sa December) ug mahuman inig Disyembre 25. Adunay sa’y mga tawong nagtoo nga ang Pasko magsugod inig Disyembre 25 ug mahuman inig Pangilin sa Kandelarya (Candlemas o Feast of the Presentation of the Lord, inig Pebrero 2).

Ang Simbahan nagtudlo nga ang panahon sa Pasko magsugod inig Disyembre 25 (Adlaw sa Pagkatawo ni Jesus) ug mahuman inig Enero 6 (Pangilin sa Three Kings, o sa mga pulong sa liturhiya, Pangilin sa Epipaniya o Epiphany). Apan kay lagi, kitang mga Pinoy masadya ug malipayon man og kinaiya, ato gayu’ng inaton ang pagsaulog sa Pasko. Pastilan, Bay, kung mahimo pa lang saulugon ang Pasko hangtud sa Miyerkoles sa Badlis (Ash Wednesday), ato gyud kining buhaton.

Dili na nato lalisan kana, Bay, kay basin makalimtan nato ang unod sa kasaulogan sa Pasko. Dili sulagma nga nagsunod ang Pasko ug ang Bag-ong Tuig, Bay. Kung tugkaron gyud nato ang kalambigitan sa duha, makita nato ang ilang panaglahi ug panagsama.

Ang Bag-ong Tuig usa ka sekular nga holiday, buot ipasabot nga dili relihiyoso o kalagnon ang kinaiya niini. Ang Bag-ong Tuig mao ang sinugdanan sa lain na sad nga tuig sa kalendaryo. Matod pa sa koro sa popular nga kantang “Kasadya Ning Taknaa,” Bay, ang bag-ong tuig kuno nagpasabot sab og bag-ong kinabuhi. Mao nga magkara-kara dayon ang mga tawo paghimo sa ilang mga New Year’s Resolutions–talaan sa mga kinaiya ug gawi nga angay’ng bag-uhon.

Sa liturhika sa Simbahan, ang Pasko mao ang sinugdanan sa kabag-ohan sa kalibutan. Niining adlawa atong gihandum ug gisaulog ang pagkunsad sa Manunubos dinhi sa yuta. Kay lagi si Jesus man ang “mobag-o sa dagway sa yuta,” makaingon kita nga ang iyang pag-abot mao ang sinugdanan sa kabag-ohan. Busa, makaingon kita nga ang Pasko mao ang “Bag-ong Tuig” sa Simbahan ug kalibutan (ayaw’g saypa sa opisyal nga Bag-ong Tuig sa liturhikanhong kalendaryo–ang Unang Dominggo sa Adbiyento, dili ang Pasko).

“Bag-ong Tuig, bag-ong kinabuhi…” Pastilan, Bay, matag tuig ta maghimo sa atong New Year’s Resolutions ug unsa man ang nabag-o? Dili na ko mamalikas. Dili na ko manigarilyo. Dili na ko mopalabi og inom. Dili na ko mamakak. Dili na ko maglakwatsa. Dili na ko mokaon og tambok. Dili na ko maglangay-langay. Dili na ko mag-usik-usik sa salapi. Kining tanan mga panaad nga sagad maapil sa talaan. Ug kung wala’y lig-ong kabubut-on ang naghimo niining mga panaad, dili madugay mapapas ra kini sa talaan ug makalimtan. Kalas kaayo sa tinta ug papel, Bay no? Pila na ka Bag-ong Tuig ang milabay apan mamalikas lang gihapon si Ondong, mausikon lang gihapon si Inday sa salapi. Ngano man? Tungod kay ang “Bag-ong Tuig, bag-ong kinabuhi”, alang sa mga sama kanila, usa lamang ka kasaulogan nga magsugod ug matapos sa Enero 1 lamang.

Pastilan, Bay, kung magbaton pa lang kita og lig-ong kabubut-on sa pagtuman sa atong mga panaad sa Bag-ong Tuig no, tingali dili lisud kab-uton ang “Bulahang Bag-ong Tuig.” Kung ang atong pagsaulog sa Bag-ong Tuig ato pa lang inaton sama sa pag-inat nato sa pagsaulog sa Pasko, tingali sayon ra kaayo kab-uton ang usa ka “Bulahang Bag-ong Tuig.”

Maayong Pasko kanimo, Bay, ug hinaut mabulahan ka sa Bag-ong Tuig.

Jan 012002
 

Kining paghandum ug pagtahod sa atong mga mihalin na nga mga katigulangan ug mga apohan, Bay, usa kini ka Pilipinhong gawi. Mao nga matag abot sa Adlaw sa mga Minatay maghugop dayon ang bagang duot sa katawhan diha sa mga menteryo.

Pastilan, Bay, dinhi ra tingali ka sa Pilipinas makatagbo og mga tawong magdala og mga pagkaon inig duaw nila sa lubnganan sa ilang mga kabanay nga mihalin na. Ang paghalad og pagkaon sa mga minatay, Bay, sa akong pagkasayod, usa ka gawi nga napunit nato gikan sa mga Insik.

Dili ko masayop, Bay, matag Adlaw sa mga Minatay, mosanag gayud ang mga menteryo sa linibong kandila nga ihalad isip pag-ampo sa mga tawo. Magbaha pud ang nagkadaiyang mga bulak–bulak nga sinulod og lata, bulak nga sinulod og mahalon nga flower vase, bulak nga dagko, bulak nga gagmay, bulak nga puti, bulak nga pula, bulak nga mahalon (sama sa orchids), bulak nga tinuod, bulak nga plastic. Kining mga buluhaton usa kini ka timaan sa atong dakong pagtahod sa mga minatay.

Ang Pilipinhong pagsaulog sa Adlaw sa mga Minatay, Bay, dili usa ka masulub-ong kasaulogan, hinonoa, usa kini ka sadya nga kasaulogan. Usa kini sa mga adlaw diin managtapok ang tibuok banay aron paghandum sa mga pinalanggang namatay na.

Usa sab kini ka adlaw sa pag-umol sa mga kandila. Pastilan, Bay, mga bata ang kasagaran nabantayan nako nga molibot sa menteryo aron mangtigum og mga tinulo sa kandila. Ilaha kining gamiton aron paghimo na sab og mga kandila. Recycling kaayo, Bay. Ug kung dili ka magbantay, lipaton lang ka’s mga bata. Ang imong humot nga kandili nga bag-o pang gi-ugsok mokalit la’g kahanaw.

Sa miaging mga tuig, gitugotan ang pagdala og mga cassette ug sound systems sulod sa menteryo. Apan kay mi-abuso man ang kadaghanan (magpatukar man gud og saba nga honi, disco pananglitan, inay mga honi nga makapahinuklog), gidili na kini karon sa kadaghanang menteryo dinhi sa Sugbo.

Aron paglikay sa kagubot, ug aron malikayan nga sa mismong Adlaw sa mga Minatay adunay magpinatyanay sulod sa menteryo, gidili na pud ang pagdala sulod sa menteryo og mga hinagiban (sama sa kutsilyo). Gidili na pud ang pagdala ug pag-inom og mga ilimnong makahubog sulod sa menteryo.

Ambot lang pud, Bay, nganong kinahanglan man gyud magdala og alak sulod sa menteryo. Tingali, sa ginaingon ko na, ang Adlaw sa mga Minatay alang kanatong mga Pilipino, usa ka masadya nga kasaulogan. Ug dili makumpleto ang kasadya kung wala ang beer o bino. Uyon ka?

Mahimuot lang pud ko, Bay, sa pagkatuo-tuohon natong mga Sugbuanon. Nahinumdum ko nga sa miaging mga tuig, matag gawas namo sa menteryo, magpalina gyud kami. Kana bitaw’ng paasohan ka aron kuno dili mouban nimo ang mga kalag nga nagpuyo sa menteryo. Labi na karong Adlaw sa mga Minatay, Bay, adunay daub nga nag-aso diha sa ba-ba sa menteryo. Ang buhaton lamang nimo aron dili ka sunud-sunoron sa mga kalag mao ang pagbilangkad ibabaw sa daub aron maasohan ang imong lawas. Human niana, luwas ka na sa mga sungog nga mahimong buhaton sa mga kalag diha kanimo.

Anaa’y makahimuot kaayo nga estorya bahin sa usa ka tigulang babaye nga hilig kaayo magpalina matag uli niya gikan sa menteryo. Matod sa sugilanon, ang daub kuno nga iyang gibilangkaran mikalit lang og kaugdaw. Sa pagsusi sa nagdaub, wala diay mag-panty ang tigulang. Pastilan!

Alang kanako, Bay, ang Adlaw sa mga Minatay usa ka higayon sa pagsusi sa akong kaugalingon kung andam na ba akong mohigda sulod nianang lubnganan. Usa kini sa mga tinuig nga higayon kanus-a tuyoon ko pagtagbo ang kamatuoran sa kamatayon. Mamatay man gyud kitang tanang mga nilalang, Bay, di ba? Apan ang pangutana mao kung andam ba kita sa paggakos sa kamatayon.

Atubangan sa lubong sa akong apohan, sa usa sa akong pagpamalandong bahin sa kamatayon, nakahunahuna ko nga mas hayahay ang mga minatay kay wala na sila’y pakialam sa mga kalibutanong lihok. Dili na sila angay pang maghunahuna kung asa mangita og kwarta. Dili na maglabad ang ilang ulo kung unsa’y ilawog sa ilang mga anak. Dili na sila maglibog kung dayonon ba ang pagbaligya sa baka. Dili na sila kinahanglan manglaba, maglung-ag, ug maligo. Apan adunay importanteng butang nga dili na sila mahimong mobuhat–dili na sila makatabang og pagpanindot sa kalibutan.

Sa akong paglantaw sa kamatuoran sa kamatayon, Bay, nahimong mapasalamaton ako sa kamatuoran sa kinabuhi, tungod kay samtang buhi pa ang usa ka tawo, daghan siya’g matabang aron ang kinabuhi sa ubang tawo ug ang kahimtang sa kalibutan maarang-arang.

Kanus-a pa kaha ta mangamatay, Bay no? Apan samtang may kinabuhi pa, na hala, magtambayayongay kita aron molambo ang atong kaugalingong kinabuhi ug ang kinabuhi sa uban.

Jan 012002
 

Nakahinumdum ka pa sa imong katapusang pagkaligo sa ulan? Nagmahay ko, Bay, nga imo nang gikasilagan inay daygon ang ulan karon. Kaniadtong gagmay pa ta, dagko kaayo ka’g mga pahiyum panahon sa ting-ulan.

Apan karon, magkagot ang imong mga ngipon. Dala ra tingali na sa imong pagtubo, Bay. Makasabot man pud ko nga ikaw usa ka tawo nga dili hilig magdala og payong. Busa, kung moulan, manglupad ang mga “Pisting yawa!” ug “Gi-atay!” gikan sa imong mga ngabil.

Makasabot ko, Bay, nga mahadlok ikaw nga mabasa ang imong mahalon nga karsones ug polo. Nahadlok ka nga magkalapok ang imong sapatos nga mahal pa’s akong karsones ug sinina. Dili ikaw uyon nga anuron sa ulan ang mahalong gel nga nagpatikig sa imong buhok. Ug labaw sa tanan, dako ang imong kaulaw nga makit-an sa ubang mga tawo nga nabasa ka.

Pastilan kining mahamtong na kita, Bay no? Mahikalimot na kita sa kayano ug kalipay sa binata nga mga butang—sama sa ulan. Matag tuig nagkadugang ang atong edad. Matag tuig nagkadaghan ang dayandayan nga atong giangkon. Ug matag tuig, nagkabaga ug nagkabaga ang tabon nga nagtago sa atong batan-ong kinaiya.

Mao nga dili na ikahibulong nga dali rang moinit ang ulo sa mga tawo karon bisan kung pabugnawan pa kinig langitnong tubig. Ang una man gud dayong makit-an, labi na sa mga hamtong, mao ra kadtong mga kapait ug kalisud, ang mga bayranan ug utang, ang mga dinawo nga tinguha, ang kaugalingon. Nahikalimot ang kadaghanan, Bay, nga ang kalipay dili maangkon pinaagi sa pagtigum og linibong salapi o ginatos nga kabtangan o naghingapin nga kadungganan o pag-angkon og gahum. Ug tungod niining kinaiya nga dala sa paghamtong, ang mga bililhong butang, sama sa ulan, dali rang hikalimtan.

Karong mga panahona, Bay, ang ulan dili na usa ka panalangin: nahimo na kining tunglo. Nahimo na kining higayon nga iisa nato ang atong kumo sa kahitas-an aron ipadangat ang kalagot alang sa nabaldang komersiyo ug pagpangwarta. Ug tungod ra sab sa mga hiwi nga tawhanong gawi, ang ulan inay magpatubig sa kahumayan, manganod na hinuon sa mga kabtangan—lakip ang kinabuhi. Inay makalinis ang ulan nahimo na man hinuong makadaot tungod sa acid rain.

Apan alang niadtong mga bata ug mga may batan-ong kasingkasing, ang ulan nagpabilin nga usa ka makalipay nga panghitabo. Pastilan, kung imong susihon ang mga bata nga nagduwa-duwa, nagtampisaw sa mga lim-aw nga napundo sa ulan, ang hinungdan sa kalipay mao nga bugnaw ang ulan. Ingon niana kayano ang mga bata. Bahala na ang acid rain. Bahala na ang leptospirosis. Itandi kana sa reaksyon sa mga hamtong inig ting-ulan.

Sa pagkakaron, Bay, miabot na man gyud ang ting-ulan, ayaw na kalimti ang pagdala og payong ha? Hinaut unta nga karong panahon sa ting-ulan, ang imong puti nga karsones dili mahimong polka dot. Ug kung maulawan pa gihapon kang makit-an sa uban nga nabasa ka, na hala, pagdala na lang pud og magasin nga itabon sa imong nawong.

Dinhi lang una ko kutob, Bay, kay nagtaligsik na. Dili na lang dugay, mobundak na ang kusog nga ulan. Hay, salamat!

Photo credit: “Rain” (http://rodrigovp.deviantart.com/)

Jan 012002
 

Kaniadtong mga bata pa mi, lingawon mi sa among nanay pinaagi niining makahimuot nga mubong estorya:

May unggoy ko’ng gamay,
Gisugo og kamunggay.
Nganong nagdugay-gugay
Kay nakakita og sinumbagay.

May unggoy ko’ng dako,
Gisugo og tabako.
Nganong nagduko-duko
Kay nakakita og usa ka dako.
Yano ra kaayo, Bay, no? Apan daghan kini’g gisulting kamatuoran bahin sa atong kinabuhi. Pananglitan, kanang moadto ka sa siyudad, tingali aron mopalit og mga kinahanglanon sa balay. Unsa katinuod, Bay, nga dugay kang mauli tungod kay masangit ka sa daghang mga hinungdan? Usa ka hinungdan tingali mao nga naungot ka sa may estante sa mga VCD kay mihapit ka’g pili-pili sa mga bag-ong salida bisan wala ka’y kwarta. O kaha, naungot ka sa Lumpia House kay mihapit ka’g merienda. O dili ba kaha, natagboan nimo ang imong kanhiay katapad sa eskuylahan.

Kining paghapit-hapit, Bay, bisan dili tuyoon, usa kini ka normal nga panghitabo sa usa ka normal nga tawo. Laing pananglitan: kanang moduaw ka sa imong silingan aron mangayo og usa ka pudyot asin. Unsa katinuod nga dako ang kalagmitan nga malangay ka? Tingali ang hinungdan mao kini: nasangit ka sa imong pakig-chismis sa imong silingan. O kaha, nalangan ka kay mihapit ka’g tan-aw sa basketbol sa telebisyon. Ang kuyaw lang niining atong kahilig sa paglangay-langay, Bay, mao nga basin mahikalimot lang unya hinuon ta sa atong tumong. Pastilan, inay gisugo ka’g palit og patis, basin ang mapalit nimo sibuyas. Sus, basin gisahon ka sa imong nanay inig uli nimo, Bay.

Sa laing bahin, ang ikaduhang stanza sa naasoy’ng garay usa ka pagdayeg sa birtud sa pagkamapaubsanon. Ang pagduko-duko, Bay, usa ka simbolo sa pagkamapaubsanon. Ti-aw mo, Bay, ang unggoy nga nagduko-duko nakakita og usa ka dako! Kaniadto, bililhon na kaayo ang usa ka dako. Ang bili niana, kung itandi nato karon, tingali mokabat sa usa ka gatos ka pesos. Daghan ka na’g mapalit sa usa ka dako kaniadto, Bay. Apan dili kana mao ang akong punto. Ang akong punto mao ni: Palaran kamong mga mapaubsanon kay makakita mo’g usa ka dako. Nagpasabot pud kini nga ang mga magduko-duko, dili lang makakaplag og daghang usa ka dako, kondili dili pa gayud mapandol sa ilahang paglakaw. Ang nakapait lang niining magduko-duko ta samtang maglakaw mao nga dako ang kuyaw nga mabangga ta sa poste sa VECO, o dili ba kaha, makatapsing ta’g usa ka nigo nga lemonsito sa Carbon. Pastilan, mahurot man tingali nato’g bayad ang daghang usa ka dako nga atong bag-ong kaplag.

Atong tuki-on na pud karon, Bay, kung nganong nakakita’g sinumbagay ang unggoy nga gisugo og kamunggay. Ang dako nakong duda, Bay, sinumbagay gayud ang tuyo sa unggoy sa iyang pag-adto sa tiyangge. Ikaduha ra niyang tuyo ang pagpalit og kamunggay. Mipalit lamang siya’g kamunggay kay aron aduna siya’y pangtapal sa iyang mga samad nga maangkon sa pakigsumbagay. Apan kung seryosohon gayud nato pagtuon ang unod sa maong stanza, Bay, wala makigsumbagay ang unggoy didto sa tiyangge. Igo lamang siya makakita og sinumbagay. Pastilan, nganong mag-apil-apil man gyud siya sa gubot nga gisugo ra man siya’g kamunggay, di ba? Dugang pa niini, wala pud tingali siya’y kaisog nga moisa og kumo batok ni bisan kinsa tungod kay usa lamang siya ka unggoy nga gamay.

Dinhing tungora, ato na pu’ng tuki-on kung nganong usa ka dako ra ang nakaplagan sa unggoy nga dako. Kining maong unggoy, Bay, wala pa makasulay og panabako. Niadtong gisugo siya pagpalit og tabako, nakaamgo siya nga higayon na niya aron sayran kung unsa gayud ang bation kung manabako. Busa, samtang naglakaw siya pauli, sinipitan ang linukot nga tabako sa iyang ilok, mikuha siya’g pipila ka dahon, gilukot, gidagkotan, ug gisugdan pagyupyop. Pastilan, wala siya masayod nga kung dili ka batid sa panabako, malipong ka sa una nimong suyop niini. Mao kadto nga nalipong ang unggoy ug miduko. Ug sa iyang pagduko, nakakaplag hinuon siya’g usa ka dako. Pastilang swertiha niya, Bay no? Ang bulawanong pagtulun-an nga atong mapupo gikan niining maong stanza mao kini: Unggoy ka man, ma-gamay o ma-dako, malipong ka gayud kung ikaw manabako.

Sa giingon ko na, Bay, kining naasoy’ng garay yano lamang kung imong basahon, apan kung imo gayud nga tugkaron ug sawmon, makita nimo ang mas lawom pa nga pasabot niini. Sa sunod natong pagkukabildo, Bay, ato na pud nga hisgutan ang lawom nga kahulogan sa popular kaayo nga nursery rhyme–kanang “Close-open, close-open.”

Jan 012002
 

Naa ko’y higalang kwaknit. Wala ko masayod kung unsa iyang ngalan, ni asa siya magpuyo nianang dako ug labong nga punoan sa kaimito, ni unsa iyang dagway. Ang akong pagtoo, kay kwaknit man siya, sama ra sab ang iyang dagway sa dagway sa ubang mga kwaknit.

Apan managhigala mi ug sugiran ko ikaw kung ngano.

Daghan mi’g mga pagkasama, Bay. Pananglitan, batasan sa kwaknit mao ang pagtrabaho inig tak-op sa adlaw ug pagpahulay inig subang sa adlaw. Susama sab ang akong kinaiya sa akong higalang kwaknit, Bay. Nabantayan nako nga mas madasigon kong maghimo sa akong mga buluhaton kung gabii na. Tungod tingali kini sa kakulang sa saba, alingisngis, alimuot, kalandrakas, samok, kayagaw, ug kagubot nga sarang masinati sa adlawan. Mas hayahay pud ang akong pamati inig gabii na, labi na kung wala’y diskoral nga mahitabo sa kasikbit nga baranggay, o kung wala mag-videoke ang among silingang yabag (yabag gyud siya ma-hubog o dili).

Dili sab layo sa kwaknit ang akong batasan sa pagkatulog. Matulog ako sa dili pa mosubang ang adlaw.

Ang nakalahi namo sa akong higalang kwaknit, Bay, mao nga samtang siya makalupad, ako dili. Mao kana ang pinakatataw kaayo nga kalahian. Balhiboon sab siya, apan ako dili. Unya, ang iyang ipamahaw, paniudto ug panihapon, mga gagmay’ng mananap ra gyud, samtang ako, wala man ko’y gana mo-merienda og lamok.

Uban pang kalainan namo, Bay, mao nga momata ang akong higalang kwaknit inig gabii. Sa akong bahin, momata ako mga pipila ka oras labay sa udtong tutok. Apan susama ang among takna sa pagkatulog. Sa tinuoray lang, magdungan mi’g katulog. Mahibaloan man nako nga takna na sa pagkatulog tungod kay mositsit man siya nako inig labay niya sa may bintana inig pauli niya paingon sa punoan sa kaimito nga duol sa among balay. Mabati na gani nako ang iyang sitsit, mamalong na dayon ko sa akong mga suga sa akong lawak-katulganan, ug mangandam sa akong panaw paingon sa kalibutan sa mga damgo.

Dili gyud mapakyas ang iyang pagsitsit kanako matag kaadlawon. Akong gisusi sa pipila ka higayon ang eksaktong takna sa iyang pagpauli ug paghapit sa akong bintana aron mositsit–exactong alas kwatro sa buntag (sa akong orasan). Mao na nga mapasalamaton ko sa akong higalang kwaknit kay siya mao ang akong alarm clock. Salamat kaniya, mapahinumduman ko nga kinahanglan pud diay akong matulog ug mopahulay.

Aduna pud diay laing magpahinumdum nako, Bay, nga takna na sa pagkatulog–ang dakong kampana sa simbahan sa Pardo. Samtang mamukaw kini sa mga matoohon inig bagting niini alas singko sa kaadlawon, nagbadlong kini kanako nga angay na akong matulog.

Usahay, ilabi na kung aduna ako’y daghan pang mga tiwasonon, pasagdan ko lamang ang akong higalang kwaknit nga mauna og katulog. Dili ra man pud siya mamugos.

Sama karon, lapas na sa alas kwatro sa kaadlawon ug misugod na paghayag ang kalangitan. Dili na layo ang unang bidlisiw sa adlaw. Ganina ra miabot ang akong higalang kwaknit sa iyang tinago nga pahulayanan. Wala pa sab hinuon motabyog ang dakong kampana sa kampanaryo.

Busa, dinhi lang ko kutob, Bay. Kung sigihon ni nako ang pagpamulaw, dili madugay, tuboan na ko’g pako ug nianang higayona, mouban na ko sa akong higalang kwaknit magkapa-kapa sa ngitngit nga kawanangan ug mangita’g ipanihapon. Pastilan!

Jan 012002
 

Bag-o lang ko naabot sa balay gikan ko sa simbahan. Dominggo man karon.

Pastilan, Bay, kaniadto nagtoo ko nga ang pag-antus makasantos. Kaniadto pud nagtoo ko nga ang pagsimba matag Dominggo dili makapalangit. Apan karon, nausab na ang akong panglantaw. Ang pagsimba diay usa ka dakong pag-antus. Hilabihaaaaannng alimuota sulod sa simbahan, Bay. Pastilan, paggawas nako, mora ko’g bag-ong migawas sa kasilyas.

Ingon akong propesor sa teolohiya kaniadto nga ang kining panagpundok matag Dominggo, usa ka panagpundok sa mga Kristiyano. Ang misa, sinemanang panagtigum sa mga Katoliko. Tuod man, tataw kaayo ang mga Katolikanhong lihok. Bansay kaayo manguros ang tanan, madinagko nga panguros o maginagmay (“Tungod timaan sa santa krus…”). Kahibalo gyud ang tanan kanus-a motindog, molingkod, ug moluhod. Apan kining tanan dili man ni igong timailhan sa usa ka Kristiyano, Bay, di ba? Mas makaingon pa gani ko nga Kristiyano ang akong tapad kung mopaambit siya sa iyang paypay nianang tawong nagtabisay ang singot sa kaalimuot sama kanako. Pastilan Bay, dili na man lang gani mopasiplat ang akong tapad sa mga naglingkod libot kaniya. Panahon ra tingali’s “sign of peace” nagtagbo ang among panan-aw. Pastilan, mora gyud siya’g kiko kay gasige siya’g yangu-yango bisan wala’y tawo nga giatubang.

Panahon sa wali sa pari human isangyaw ang ebanghelyo, nabantayan nako ang tawong naglingkod sa akong atubangan nga mibarog ug migawas. Natingala ko’g diin siya padulong. Marisep! Didto diay sa kilid sa simbahan nagpahipi, nagpabulhot sa iyang sigarilyo (mora siya’g panghaw). Kung aduna pa lang tingali mangga didto dapita, sigurado gyud ko nga mahinog dayon. Paghuman sa wali sa pari, mibalik ra pud siya pagsulod aron mopadayon pagtambong sa misa. Naminaw ko pag-ayo sa wali sa pari, Bay. Pastilan, nakasabot na ko nganong migawas ang tawong nanigarilyo panahon sa wali–pastilang boringa sa wali, Bay. Lupig pa’s bugnaw nga aircon ang iyang wali; giduka gyud ko pag-ayo…ubay-ubay pud mi nga nagduko ug nagpiyong, abi nimo’g namati, apan nangatulog diay.

Dili dugay human sa wali mao ang gitawag og ofertoryo. Panahon kini sa pagpanghalad sa mga gasa. Panahon pud kini sa pagpanglibot sa mga beatang de burunda nga nagbitbit og sibot aron mangolekta. Pastilan Bay, lanog kaayo ang tinagingting sa sinsilyo sulod sa sibot. Panagsa ra ang mohulog og kwartang papel sulod sa sibot. Unya, kay igo ra man ang akong kwarta para pliti pauli unya, mikuot na lang pud kunohay ko sa akong bulsa ug miaksyon kunohay og kuha og kwarta. Kinumkom ang akong kamot, giduso nako kini pailawom sa sibot. Mora sad og tinuod ko nga duna’y gihulog sa sibot. Pastilan Bay, maulaw ko nga ako ra ang wala’y gihulog sa sibot.

Sa panahon sa pagpangalawat, naglaray ming tanan paingon sa altar. Gikulbaan ko’g maayo kay basin makatayming ko niadtong lay minister nga gidungog nga dili manghugas sa kamot inig human niya’g pangihi. Maayo na lang kay didto ko nalakip sa mga naglinya paingon sa pari. Ambot lang pud manghugas ba’g kamot ang pari inig human niya’g gamit sa kasilyas. Hahay! Apan aduna gyud ko’y nabantayan sa pagpangalawat, Bay. Dili tanang tawo nga nanimba ang manindog aron mokalawat. Ambot ngano. Tingali nabati nila nga dili sila takos mokalawat tungod kay wala pa sila mokumpisal. Bahin sa mga nangalawat pud, aduna pu’y pipila nga wala pakalawata. Ang mga hinungdan? Gidungog nga nagpuyo-puyo. Gidungog nga nagpuyo sa kahimtang sa sala. Nagsul-ob og hilas ug law-ay nga sinina (labi na mag-sleeveless o backless o mag-shorts ka kung babaye ka, na, ambot lang pakalawaton ba ka). Mao kini ang sagad nga hinungdan nganong did-an ka sa leman pagkalawat. Usa kini ka masulub-ong talan-awon tungod kay mianha kining mga tawhana aron mokalawat sa ilang Ginoo ug dili aron hukman sa pari o sa leman.

Human sa pangalawat, diha’y mga tawo nga nanindog na ug misugod paggawas. Nangutana ko sa usa nila asa sila paingon. Ang tubag? Mopauli na sila kay mao kining bahina sa misa nga ilang naabtan ganina. Nindot sad diay ning misa, Bay, kay mora’g sine–mahimo ra kang mobiya sa parte nga imong naabtan sa miaging salida.

Kining tanang akong nasinati mipasamot sa kaalimuot sa sulod sa simbahan. Busa, Bay, kung ikaw aduna’y plano nga mosimba karong Dominggo, akong sugyot nimo, pagdala og imong kaugalingong paypay ug sigarilyo. Pagdala pud og igong kwarta aron ihulog sa sibot. Sayo pud ug adto sa simbahan aron dili ka mora’g nag-sini-sine. Ku-an pud, pag-inom pud diay og daghang kape sa dili pa ka mosimba aron dili ka magduka sa wali.

Jan 012002
 

Nakasuway na ka’g natuloan og laway sa imong katapad sa jeep? Pastilan Bay, hapit ko mabisbisi og laway ganina samtang nagsakay ko og jeep pauli sa amoa.

Ang akong katapad sa jeep, naggunit sa tayaon nga hawiranan, samtang iyang gitapion ang iyang agtang sa iyang bukton. Tungod tingali sa iyang kakapoy, Bay, nahinanok man ang amaw. Pastilan!

Maayo lang unta’g igo ra siyang natulog sa hilom. Maantus ra pud unta bisan mohagok siya. Apan nagtulo ang iyang laway, Bay! Unya, mikalit lang og untol ang jeep kay nakaagi og libaong, mao nga nakuratan siya ug nahigmata ug gibuhian ang tayaon nga hawiranan. Pagkataud-taod na pud, pastilan, nakatulog na pud siya’g balik. Apan wala na siya manggunit sa hawiranan–iya na lang gisandig ang iyang ulo sa upholstered nga bahin sa bintana sa jeep.

Ambot lang atong tawhana, Bay, mihinay-hinay man og pasandig sa iyang ulo sa akong abaga. Pastilan nakong kulbaa kay basin matuloan ko’s iyang laway. Na, mabunyagan man ko’g ikaduha niini–nakaingon gyud ko’s akong kaugalingon.

Aduna pu’y mama nga nagdamgo sulod sa jeep, Bay. Sigurado gyud ko nga gikan to siya namalit og grocery kay nagsabak siya’g duha kay dagkong plastic sa Gaisano South ug diha sa iyang bilahan, aduna’y karton (puno pud tingali to sa iyang mga gipamalit). Pastilan, naglumba lang sila’g pangatulog niadtong tawo nga naglaway.

Apan dili nako mabasol ang maong mga tawo, Bay. Nakasabot sab ko sa ilang kakapoy. Tataw man pud kaayo nga ordinaryong mamumuo lamang kadtong lalaki nga nagtulo ang laway kay nagdala man siya’g bag nga abog–duda nako puno to sa iyang mga kahimanan sa trabaho. Ang babaye sab, sa akong tan-aw, tag-iya to siya og sari-sari store kay namalit siya’g binulto nga mga igbabaligya.

Ako, dili ko mamumuo o tag-iya og sari-sari, Bay, apan bation ko ang samang kakapoy matag uli nako gikan sa dakbayan. Makalipong ang kadaghan sa mga tawo nga naghulmigas sa dakbayan. Makalabad sa ulo ang nagkadaiyang kolor sa siyudad (sus, tuo ka sa kantang “Downtown”!). Makasamot sa kagutom ang kusog nga tingog sa mga sound system sa mga tindahan. Idugang pa niana ang saba sa mga jeep ug ang makahabwa-tinai nga trapik. Pastilan, Bay, kinsa’y dili kapoyon niana? Ipuno pa gyud ang abog ug ang ka-alimuot sa dakbayan. Ayaw pud kalimti ang angso sa mga ginagmay ug dinagkong eskina diin ang mga tawo nga nagtoong iro sila, magpataka la’g pangihi–kulang na lang mo-isa sila sa ilang usa ka tiil.

Ug kung huyang ang imong kasingkasing, ayaw na lang patuga-tuga og tan-aw sa mga tawong magpataka’g labang, kay basin mosurok lang ang imong dugo. Kinsa’y dili mahutdan sa gininhawa samtang nagtan-aw sa tawong nagpataka og labang nga hapit hidumboli sa jeep? Kinsa’y dili molugwa ang kinaon samtang nagtan-aw sa nagli-undok nga basura sa Colon? Ug ang luwa! Ayaw’g kalimti ang plema–green, yellow, puti, usahay aduna’y pula–nga sagad nimo makit-an sa daplin-daplin sa sidewalk ug sa mga kanal. Ay oo, ang mga upos pud sa sigarilyo nitapad pud sa luwa nga iyang uyab. Aduna ra ba’y ordinansa nga multahan og P500 ang magpataka og labay’g basura sa Colon, Bay. Gituyo tingali sa gobyerno nga dili butangan og mga basurahan sa Colon aron daku-dako sila’g kita.

Usa pud nga akong gipasanginlan sa akong sip-on mao kanang kalit nga pag-usab sa temperatura inig gawas nako sa usa ka airconditioned nga tindahan. Bugnaw kaayo sa sulod sa tindahan, apan inig gawas nimo, hilabihang inita. Pastilan, mora’g ma-awp imong panan-aw sa kalit nga pag-usab sa temperatura, Bay.

Unya, dinha pud sa may eskina sa Gaisano Metro, pastilan, labi na kung kilomkilom na ug nanihapon pa ang pulis, hapit na lang magpataliwala sa dalan ang mga manindahay og tempura, fishball, mani, mangga, bayabas, Ponkan, siniguelas, lanzones, sigarilyo, Storck, White Rabbit, Maxx, Halls, Juicy Fruit, Snow Bear–pili lang.

Mao nga inig sakay nimo sa jeep pauli sa inyoha, dili nimo kapugngan nga bation ang kakapoy ug kaluya. Dili ko sab ikaw mabasol kung mahinanok ka sa imong pagpanaw, o kaha, magtulo ang imong laway samtang natulog ka tapad nako, o kaha itungtong ang imong ulo sa akong abaga. Pahuway kadiyot gikan sa kagubot sa dakbayan, Bay, kay ugma, inig mata nimo, laing adlaw na sab sa kalipay ug kasakit, katam-is ug kapait, ang imong atubangon dinhi niining atong pinalanggang Sugbo.

Copyright © 2002 - 2014 Elmer F. Montejo, Saksaksinagol.com