Jan 012002
 

Nagtagbo mi sa akong higala ganinang buntag lang. Mitimbaya ako kaniya og “Maayong Pasko ug bulahang Bag-ong Tuig!” Gisinghagan man hinuon ko niya. Nagkanayon siya nga nahuman na ang Pasko, busa dili na kuno tukma ang akong timbaya.

Pastilan, Bay, usa kini ka dakong sayop sa pagsabot sa Pasko. Adunay mga tawo, sama sa akong naasoy’ng higala, nga nagtoo nga ang Pasko magsugod ug mahuman inig Disyembre 25 ra gayud. Adunay ubang nagtoo nga ang Pasko magsugod inig sugod sab sa mga -ber nga bulan (September ngadto sa December) ug mahuman inig Disyembre 25. Adunay sa’y mga tawong nagtoo nga ang Pasko magsugod inig Disyembre 25 ug mahuman inig Pangilin sa Kandelarya (Candlemas o Feast of the Presentation of the Lord, inig Pebrero 2).

Ang Simbahan nagtudlo nga ang panahon sa Pasko magsugod inig Disyembre 25 (Adlaw sa Pagkatawo ni Jesus) ug mahuman inig Enero 6 (Pangilin sa Three Kings, o sa mga pulong sa liturhiya, Pangilin sa Epipaniya o Epiphany). Apan kay lagi, kitang mga Pinoy masadya ug malipayon man og kinaiya, ato gayu’ng inaton ang pagsaulog sa Pasko. Pastilan, Bay, kung mahimo pa lang saulugon ang Pasko hangtud sa Miyerkoles sa Badlis (Ash Wednesday), ato gyud kining buhaton.

Dili na nato lalisan kana, Bay, kay basin makalimtan nato ang unod sa kasaulogan sa Pasko. Dili sulagma nga nagsunod ang Pasko ug ang Bag-ong Tuig, Bay. Kung tugkaron gyud nato ang kalambigitan sa duha, makita nato ang ilang panaglahi ug panagsama.

Ang Bag-ong Tuig usa ka sekular nga holiday, buot ipasabot nga dili relihiyoso o kalagnon ang kinaiya niini. Ang Bag-ong Tuig mao ang sinugdanan sa lain na sad nga tuig sa kalendaryo. Matod pa sa koro sa popular nga kantang “Kasadya Ning Taknaa,” Bay, ang bag-ong tuig kuno nagpasabot sab og bag-ong kinabuhi. Mao nga magkara-kara dayon ang mga tawo paghimo sa ilang mga New Year’s Resolutions–talaan sa mga kinaiya ug gawi nga angay’ng bag-uhon.

Sa liturhika sa Simbahan, ang Pasko mao ang sinugdanan sa kabag-ohan sa kalibutan. Niining adlawa atong gihandum ug gisaulog ang pagkunsad sa Manunubos dinhi sa yuta. Kay lagi si Jesus man ang “mobag-o sa dagway sa yuta,” makaingon kita nga ang iyang pag-abot mao ang sinugdanan sa kabag-ohan. Busa, makaingon kita nga ang Pasko mao ang “Bag-ong Tuig” sa Simbahan ug kalibutan (ayaw’g saypa sa opisyal nga Bag-ong Tuig sa liturhikanhong kalendaryo–ang Unang Dominggo sa Adbiyento, dili ang Pasko).

“Bag-ong Tuig, bag-ong kinabuhi…” Pastilan, Bay, matag tuig ta maghimo sa atong New Year’s Resolutions ug unsa man ang nabag-o? Dili na ko mamalikas. Dili na ko manigarilyo. Dili na ko mopalabi og inom. Dili na ko mamakak. Dili na ko maglakwatsa. Dili na ko mokaon og tambok. Dili na ko maglangay-langay. Dili na ko mag-usik-usik sa salapi. Kining tanan mga panaad nga sagad maapil sa talaan. Ug kung wala’y lig-ong kabubut-on ang naghimo niining mga panaad, dili madugay mapapas ra kini sa talaan ug makalimtan. Kalas kaayo sa tinta ug papel, Bay no? Pila na ka Bag-ong Tuig ang milabay apan mamalikas lang gihapon si Ondong, mausikon lang gihapon si Inday sa salapi. Ngano man? Tungod kay ang “Bag-ong Tuig, bag-ong kinabuhi”, alang sa mga sama kanila, usa lamang ka kasaulogan nga magsugod ug matapos sa Enero 1 lamang.

Pastilan, Bay, kung magbaton pa lang kita og lig-ong kabubut-on sa pagtuman sa atong mga panaad sa Bag-ong Tuig no, tingali dili lisud kab-uton ang “Bulahang Bag-ong Tuig.” Kung ang atong pagsaulog sa Bag-ong Tuig ato pa lang inaton sama sa pag-inat nato sa pagsaulog sa Pasko, tingali sayon ra kaayo kab-uton ang usa ka “Bulahang Bag-ong Tuig.”

Maayong Pasko kanimo, Bay, ug hinaut mabulahan ka sa Bag-ong Tuig.

Jan 012002
 

Kining paghandum ug pagtahod sa atong mga mihalin na nga mga katigulangan ug mga apohan, Bay, usa kini ka Pilipinhong gawi. Mao nga matag abot sa Adlaw sa mga Minatay maghugop dayon ang bagang duot sa katawhan diha sa mga menteryo.

Pastilan, Bay, dinhi ra tingali ka sa Pilipinas makatagbo og mga tawong magdala og mga pagkaon inig duaw nila sa lubnganan sa ilang mga kabanay nga mihalin na. Ang paghalad og pagkaon sa mga minatay, Bay, sa akong pagkasayod, usa ka gawi nga napunit nato gikan sa mga Insik.

Dili ko masayop, Bay, matag Adlaw sa mga Minatay, mosanag gayud ang mga menteryo sa linibong kandila nga ihalad isip pag-ampo sa mga tawo. Magbaha pud ang nagkadaiyang mga bulak–bulak nga sinulod og lata, bulak nga sinulod og mahalon nga flower vase, bulak nga dagko, bulak nga gagmay, bulak nga puti, bulak nga pula, bulak nga mahalon (sama sa orchids), bulak nga tinuod, bulak nga plastic. Kining mga buluhaton usa kini ka timaan sa atong dakong pagtahod sa mga minatay.

Ang Pilipinhong pagsaulog sa Adlaw sa mga Minatay, Bay, dili usa ka masulub-ong kasaulogan, hinonoa, usa kini ka sadya nga kasaulogan. Usa kini sa mga adlaw diin managtapok ang tibuok banay aron paghandum sa mga pinalanggang namatay na.

Usa sab kini ka adlaw sa pag-umol sa mga kandila. Pastilan, Bay, mga bata ang kasagaran nabantayan nako nga molibot sa menteryo aron mangtigum og mga tinulo sa kandila. Ilaha kining gamiton aron paghimo na sab og mga kandila. Recycling kaayo, Bay. Ug kung dili ka magbantay, lipaton lang ka’s mga bata. Ang imong humot nga kandili nga bag-o pang gi-ugsok mokalit la’g kahanaw.

Sa miaging mga tuig, gitugotan ang pagdala og mga cassette ug sound systems sulod sa menteryo. Apan kay mi-abuso man ang kadaghanan (magpatukar man gud og saba nga honi, disco pananglitan, inay mga honi nga makapahinuklog), gidili na kini karon sa kadaghanang menteryo dinhi sa Sugbo.

Aron paglikay sa kagubot, ug aron malikayan nga sa mismong Adlaw sa mga Minatay adunay magpinatyanay sulod sa menteryo, gidili na pud ang pagdala sulod sa menteryo og mga hinagiban (sama sa kutsilyo). Gidili na pud ang pagdala ug pag-inom og mga ilimnong makahubog sulod sa menteryo.

Ambot lang pud, Bay, nganong kinahanglan man gyud magdala og alak sulod sa menteryo. Tingali, sa ginaingon ko na, ang Adlaw sa mga Minatay alang kanatong mga Pilipino, usa ka masadya nga kasaulogan. Ug dili makumpleto ang kasadya kung wala ang beer o bino. Uyon ka?

Mahimuot lang pud ko, Bay, sa pagkatuo-tuohon natong mga Sugbuanon. Nahinumdum ko nga sa miaging mga tuig, matag gawas namo sa menteryo, magpalina gyud kami. Kana bitaw’ng paasohan ka aron kuno dili mouban nimo ang mga kalag nga nagpuyo sa menteryo. Labi na karong Adlaw sa mga Minatay, Bay, adunay daub nga nag-aso diha sa ba-ba sa menteryo. Ang buhaton lamang nimo aron dili ka sunud-sunoron sa mga kalag mao ang pagbilangkad ibabaw sa daub aron maasohan ang imong lawas. Human niana, luwas ka na sa mga sungog nga mahimong buhaton sa mga kalag diha kanimo.

Anaa’y makahimuot kaayo nga estorya bahin sa usa ka tigulang babaye nga hilig kaayo magpalina matag uli niya gikan sa menteryo. Matod sa sugilanon, ang daub kuno nga iyang gibilangkaran mikalit lang og kaugdaw. Sa pagsusi sa nagdaub, wala diay mag-panty ang tigulang. Pastilan!

Alang kanako, Bay, ang Adlaw sa mga Minatay usa ka higayon sa pagsusi sa akong kaugalingon kung andam na ba akong mohigda sulod nianang lubnganan. Usa kini sa mga tinuig nga higayon kanus-a tuyoon ko pagtagbo ang kamatuoran sa kamatayon. Mamatay man gyud kitang tanang mga nilalang, Bay, di ba? Apan ang pangutana mao kung andam ba kita sa paggakos sa kamatayon.

Atubangan sa lubong sa akong apohan, sa usa sa akong pagpamalandong bahin sa kamatayon, nakahunahuna ko nga mas hayahay ang mga minatay kay wala na sila’y pakialam sa mga kalibutanong lihok. Dili na sila angay pang maghunahuna kung asa mangita og kwarta. Dili na maglabad ang ilang ulo kung unsa’y ilawog sa ilang mga anak. Dili na sila maglibog kung dayonon ba ang pagbaligya sa baka. Dili na sila kinahanglan manglaba, maglung-ag, ug maligo. Apan adunay importanteng butang nga dili na sila mahimong mobuhat–dili na sila makatabang og pagpanindot sa kalibutan.

Sa akong paglantaw sa kamatuoran sa kamatayon, Bay, nahimong mapasalamaton ako sa kamatuoran sa kinabuhi, tungod kay samtang buhi pa ang usa ka tawo, daghan siya’g matabang aron ang kinabuhi sa ubang tawo ug ang kahimtang sa kalibutan maarang-arang.

Kanus-a pa kaha ta mangamatay, Bay no? Apan samtang may kinabuhi pa, na hala, magtambayayongay kita aron molambo ang atong kaugalingong kinabuhi ug ang kinabuhi sa uban.

Jan 012002
 

Nakahinumdum ka pa sa imong katapusang pagkaligo sa ulan? Nagmahay ko, Bay, nga imo nang gikasilagan inay daygon ang ulan karon. Kaniadtong gagmay pa ta, dagko kaayo ka’g mga pahiyum panahon sa ting-ulan.

Apan karon, magkagot ang imong mga ngipon. Dala ra tingali na sa imong pagtubo, Bay. Makasabot man pud ko nga ikaw usa ka tawo nga dili hilig magdala og payong. Busa, kung moulan, manglupad ang mga “Pisting yawa!” ug “Gi-atay!” gikan sa imong mga ngabil.

Makasabot ko, Bay, nga mahadlok ikaw nga mabasa ang imong mahalon nga karsones ug polo. Nahadlok ka nga magkalapok ang imong sapatos nga mahal pa’s akong karsones ug sinina. Dili ikaw uyon nga anuron sa ulan ang mahalong gel nga nagpatikig sa imong buhok. Ug labaw sa tanan, dako ang imong kaulaw nga makit-an sa ubang mga tawo nga nabasa ka.

Pastilan kining mahamtong na kita, Bay no? Mahikalimot na kita sa kayano ug kalipay sa binata nga mga butang—sama sa ulan. Matag tuig nagkadugang ang atong edad. Matag tuig nagkadaghan ang dayandayan nga atong giangkon. Ug matag tuig, nagkabaga ug nagkabaga ang tabon nga nagtago sa atong batan-ong kinaiya.

Mao nga dili na ikahibulong nga dali rang moinit ang ulo sa mga tawo karon bisan kung pabugnawan pa kinig langitnong tubig. Ang una man gud dayong makit-an, labi na sa mga hamtong, mao ra kadtong mga kapait ug kalisud, ang mga bayranan ug utang, ang mga dinawo nga tinguha, ang kaugalingon. Nahikalimot ang kadaghanan, Bay, nga ang kalipay dili maangkon pinaagi sa pagtigum og linibong salapi o ginatos nga kabtangan o naghingapin nga kadungganan o pag-angkon og gahum. Ug tungod niining kinaiya nga dala sa paghamtong, ang mga bililhong butang, sama sa ulan, dali rang hikalimtan.

Karong mga panahona, Bay, ang ulan dili na usa ka panalangin: nahimo na kining tunglo. Nahimo na kining higayon nga iisa nato ang atong kumo sa kahitas-an aron ipadangat ang kalagot alang sa nabaldang komersiyo ug pagpangwarta. Ug tungod ra sab sa mga hiwi nga tawhanong gawi, ang ulan inay magpatubig sa kahumayan, manganod na hinuon sa mga kabtangan—lakip ang kinabuhi. Inay makalinis ang ulan nahimo na man hinuong makadaot tungod sa acid rain.

Apan alang niadtong mga bata ug mga may batan-ong kasingkasing, ang ulan nagpabilin nga usa ka makalipay nga panghitabo. Pastilan, kung imong susihon ang mga bata nga nagduwa-duwa, nagtampisaw sa mga lim-aw nga napundo sa ulan, ang hinungdan sa kalipay mao nga bugnaw ang ulan. Ingon niana kayano ang mga bata. Bahala na ang acid rain. Bahala na ang leptospirosis. Itandi kana sa reaksyon sa mga hamtong inig ting-ulan.

Sa pagkakaron, Bay, miabot na man gyud ang ting-ulan, ayaw na kalimti ang pagdala og payong ha? Hinaut unta nga karong panahon sa ting-ulan, ang imong puti nga karsones dili mahimong polka dot. Ug kung maulawan pa gihapon kang makit-an sa uban nga nabasa ka, na hala, pagdala na lang pud og magasin nga itabon sa imong nawong.

Dinhi lang una ko kutob, Bay, kay nagtaligsik na. Dili na lang dugay, mobundak na ang kusog nga ulan. Hay, salamat!

Photo credit: “Rain” (http://rodrigovp.deviantart.com/)

Jan 012002
 

Kaniadtong mga bata pa mi, lingawon mi sa among nanay pinaagi niining makahimuot nga mubong estorya:

May unggoy ko’ng gamay,
Gisugo og kamunggay.
Nganong nagdugay-gugay
Kay nakakita og sinumbagay.

May unggoy ko’ng dako,
Gisugo og tabako.
Nganong nagduko-duko
Kay nakakita og usa ka dako.
Yano ra kaayo, Bay, no? Apan daghan kini’g gisulting kamatuoran bahin sa atong kinabuhi. Pananglitan, kanang moadto ka sa siyudad, tingali aron mopalit og mga kinahanglanon sa balay. Unsa katinuod, Bay, nga dugay kang mauli tungod kay masangit ka sa daghang mga hinungdan? Usa ka hinungdan tingali mao nga naungot ka sa may estante sa mga VCD kay mihapit ka’g pili-pili sa mga bag-ong salida bisan wala ka’y kwarta. O kaha, naungot ka sa Lumpia House kay mihapit ka’g merienda. O dili ba kaha, natagboan nimo ang imong kanhiay katapad sa eskuylahan.

Kining paghapit-hapit, Bay, bisan dili tuyoon, usa kini ka normal nga panghitabo sa usa ka normal nga tawo. Laing pananglitan: kanang moduaw ka sa imong silingan aron mangayo og usa ka pudyot asin. Unsa katinuod nga dako ang kalagmitan nga malangay ka? Tingali ang hinungdan mao kini: nasangit ka sa imong pakig-chismis sa imong silingan. O kaha, nalangan ka kay mihapit ka’g tan-aw sa basketbol sa telebisyon. Ang kuyaw lang niining atong kahilig sa paglangay-langay, Bay, mao nga basin mahikalimot lang unya hinuon ta sa atong tumong. Pastilan, inay gisugo ka’g palit og patis, basin ang mapalit nimo sibuyas. Sus, basin gisahon ka sa imong nanay inig uli nimo, Bay.

Sa laing bahin, ang ikaduhang stanza sa naasoy’ng garay usa ka pagdayeg sa birtud sa pagkamapaubsanon. Ang pagduko-duko, Bay, usa ka simbolo sa pagkamapaubsanon. Ti-aw mo, Bay, ang unggoy nga nagduko-duko nakakita og usa ka dako! Kaniadto, bililhon na kaayo ang usa ka dako. Ang bili niana, kung itandi nato karon, tingali mokabat sa usa ka gatos ka pesos. Daghan ka na’g mapalit sa usa ka dako kaniadto, Bay. Apan dili kana mao ang akong punto. Ang akong punto mao ni: Palaran kamong mga mapaubsanon kay makakita mo’g usa ka dako. Nagpasabot pud kini nga ang mga magduko-duko, dili lang makakaplag og daghang usa ka dako, kondili dili pa gayud mapandol sa ilahang paglakaw. Ang nakapait lang niining magduko-duko ta samtang maglakaw mao nga dako ang kuyaw nga mabangga ta sa poste sa VECO, o dili ba kaha, makatapsing ta’g usa ka nigo nga lemonsito sa Carbon. Pastilan, mahurot man tingali nato’g bayad ang daghang usa ka dako nga atong bag-ong kaplag.

Atong tuki-on na pud karon, Bay, kung nganong nakakita’g sinumbagay ang unggoy nga gisugo og kamunggay. Ang dako nakong duda, Bay, sinumbagay gayud ang tuyo sa unggoy sa iyang pag-adto sa tiyangge. Ikaduha ra niyang tuyo ang pagpalit og kamunggay. Mipalit lamang siya’g kamunggay kay aron aduna siya’y pangtapal sa iyang mga samad nga maangkon sa pakigsumbagay. Apan kung seryosohon gayud nato pagtuon ang unod sa maong stanza, Bay, wala makigsumbagay ang unggoy didto sa tiyangge. Igo lamang siya makakita og sinumbagay. Pastilan, nganong mag-apil-apil man gyud siya sa gubot nga gisugo ra man siya’g kamunggay, di ba? Dugang pa niini, wala pud tingali siya’y kaisog nga moisa og kumo batok ni bisan kinsa tungod kay usa lamang siya ka unggoy nga gamay.

Dinhing tungora, ato na pu’ng tuki-on kung nganong usa ka dako ra ang nakaplagan sa unggoy nga dako. Kining maong unggoy, Bay, wala pa makasulay og panabako. Niadtong gisugo siya pagpalit og tabako, nakaamgo siya nga higayon na niya aron sayran kung unsa gayud ang bation kung manabako. Busa, samtang naglakaw siya pauli, sinipitan ang linukot nga tabako sa iyang ilok, mikuha siya’g pipila ka dahon, gilukot, gidagkotan, ug gisugdan pagyupyop. Pastilan, wala siya masayod nga kung dili ka batid sa panabako, malipong ka sa una nimong suyop niini. Mao kadto nga nalipong ang unggoy ug miduko. Ug sa iyang pagduko, nakakaplag hinuon siya’g usa ka dako. Pastilang swertiha niya, Bay no? Ang bulawanong pagtulun-an nga atong mapupo gikan niining maong stanza mao kini: Unggoy ka man, ma-gamay o ma-dako, malipong ka gayud kung ikaw manabako.

Sa giingon ko na, Bay, kining naasoy’ng garay yano lamang kung imong basahon, apan kung imo gayud nga tugkaron ug sawmon, makita nimo ang mas lawom pa nga pasabot niini. Sa sunod natong pagkukabildo, Bay, ato na pud nga hisgutan ang lawom nga kahulogan sa popular kaayo nga nursery rhyme–kanang “Close-open, close-open.”

Jan 012002
 

Naa ko’y higalang kwaknit. Wala ko masayod kung unsa iyang ngalan, ni asa siya magpuyo nianang dako ug labong nga punoan sa kaimito, ni unsa iyang dagway. Ang akong pagtoo, kay kwaknit man siya, sama ra sab ang iyang dagway sa dagway sa ubang mga kwaknit.

Apan managhigala mi ug sugiran ko ikaw kung ngano.

Daghan mi’g mga pagkasama, Bay. Pananglitan, batasan sa kwaknit mao ang pagtrabaho inig tak-op sa adlaw ug pagpahulay inig subang sa adlaw. Susama sab ang akong kinaiya sa akong higalang kwaknit, Bay. Nabantayan nako nga mas madasigon kong maghimo sa akong mga buluhaton kung gabii na. Tungod tingali kini sa kakulang sa saba, alingisngis, alimuot, kalandrakas, samok, kayagaw, ug kagubot nga sarang masinati sa adlawan. Mas hayahay pud ang akong pamati inig gabii na, labi na kung wala’y diskoral nga mahitabo sa kasikbit nga baranggay, o kung wala mag-videoke ang among silingang yabag (yabag gyud siya ma-hubog o dili).

Dili sab layo sa kwaknit ang akong batasan sa pagkatulog. Matulog ako sa dili pa mosubang ang adlaw.

Ang nakalahi namo sa akong higalang kwaknit, Bay, mao nga samtang siya makalupad, ako dili. Mao kana ang pinakatataw kaayo nga kalahian. Balhiboon sab siya, apan ako dili. Unya, ang iyang ipamahaw, paniudto ug panihapon, mga gagmay’ng mananap ra gyud, samtang ako, wala man ko’y gana mo-merienda og lamok.

Uban pang kalainan namo, Bay, mao nga momata ang akong higalang kwaknit inig gabii. Sa akong bahin, momata ako mga pipila ka oras labay sa udtong tutok. Apan susama ang among takna sa pagkatulog. Sa tinuoray lang, magdungan mi’g katulog. Mahibaloan man nako nga takna na sa pagkatulog tungod kay mositsit man siya nako inig labay niya sa may bintana inig pauli niya paingon sa punoan sa kaimito nga duol sa among balay. Mabati na gani nako ang iyang sitsit, mamalong na dayon ko sa akong mga suga sa akong lawak-katulganan, ug mangandam sa akong panaw paingon sa kalibutan sa mga damgo.

Dili gyud mapakyas ang iyang pagsitsit kanako matag kaadlawon. Akong gisusi sa pipila ka higayon ang eksaktong takna sa iyang pagpauli ug paghapit sa akong bintana aron mositsit–exactong alas kwatro sa buntag (sa akong orasan). Mao na nga mapasalamaton ko sa akong higalang kwaknit kay siya mao ang akong alarm clock. Salamat kaniya, mapahinumduman ko nga kinahanglan pud diay akong matulog ug mopahulay.

Aduna pud diay laing magpahinumdum nako, Bay, nga takna na sa pagkatulog–ang dakong kampana sa simbahan sa Pardo. Samtang mamukaw kini sa mga matoohon inig bagting niini alas singko sa kaadlawon, nagbadlong kini kanako nga angay na akong matulog.

Usahay, ilabi na kung aduna ako’y daghan pang mga tiwasonon, pasagdan ko lamang ang akong higalang kwaknit nga mauna og katulog. Dili ra man pud siya mamugos.

Sama karon, lapas na sa alas kwatro sa kaadlawon ug misugod na paghayag ang kalangitan. Dili na layo ang unang bidlisiw sa adlaw. Ganina ra miabot ang akong higalang kwaknit sa iyang tinago nga pahulayanan. Wala pa sab hinuon motabyog ang dakong kampana sa kampanaryo.

Busa, dinhi lang ko kutob, Bay. Kung sigihon ni nako ang pagpamulaw, dili madugay, tuboan na ko’g pako ug nianang higayona, mouban na ko sa akong higalang kwaknit magkapa-kapa sa ngitngit nga kawanangan ug mangita’g ipanihapon. Pastilan!

Jan 012002
 

Bag-o lang ko naabot sa balay gikan ko sa simbahan. Dominggo man karon.

Pastilan, Bay, kaniadto nagtoo ko nga ang pag-antus makasantos. Kaniadto pud nagtoo ko nga ang pagsimba matag Dominggo dili makapalangit. Apan karon, nausab na ang akong panglantaw. Ang pagsimba diay usa ka dakong pag-antus. Hilabihaaaaannng alimuota sulod sa simbahan, Bay. Pastilan, paggawas nako, mora ko’g bag-ong migawas sa kasilyas.

Ingon akong propesor sa teolohiya kaniadto nga ang kining panagpundok matag Dominggo, usa ka panagpundok sa mga Kristiyano. Ang misa, sinemanang panagtigum sa mga Katoliko. Tuod man, tataw kaayo ang mga Katolikanhong lihok. Bansay kaayo manguros ang tanan, madinagko nga panguros o maginagmay (“Tungod timaan sa santa krus…”). Kahibalo gyud ang tanan kanus-a motindog, molingkod, ug moluhod. Apan kining tanan dili man ni igong timailhan sa usa ka Kristiyano, Bay, di ba? Mas makaingon pa gani ko nga Kristiyano ang akong tapad kung mopaambit siya sa iyang paypay nianang tawong nagtabisay ang singot sa kaalimuot sama kanako. Pastilan Bay, dili na man lang gani mopasiplat ang akong tapad sa mga naglingkod libot kaniya. Panahon ra tingali’s “sign of peace” nagtagbo ang among panan-aw. Pastilan, mora gyud siya’g kiko kay gasige siya’g yangu-yango bisan wala’y tawo nga giatubang.

Panahon sa wali sa pari human isangyaw ang ebanghelyo, nabantayan nako ang tawong naglingkod sa akong atubangan nga mibarog ug migawas. Natingala ko’g diin siya padulong. Marisep! Didto diay sa kilid sa simbahan nagpahipi, nagpabulhot sa iyang sigarilyo (mora siya’g panghaw). Kung aduna pa lang tingali mangga didto dapita, sigurado gyud ko nga mahinog dayon. Paghuman sa wali sa pari, mibalik ra pud siya pagsulod aron mopadayon pagtambong sa misa. Naminaw ko pag-ayo sa wali sa pari, Bay. Pastilan, nakasabot na ko nganong migawas ang tawong nanigarilyo panahon sa wali–pastilang boringa sa wali, Bay. Lupig pa’s bugnaw nga aircon ang iyang wali; giduka gyud ko pag-ayo…ubay-ubay pud mi nga nagduko ug nagpiyong, abi nimo’g namati, apan nangatulog diay.

Dili dugay human sa wali mao ang gitawag og ofertoryo. Panahon kini sa pagpanghalad sa mga gasa. Panahon pud kini sa pagpanglibot sa mga beatang de burunda nga nagbitbit og sibot aron mangolekta. Pastilan Bay, lanog kaayo ang tinagingting sa sinsilyo sulod sa sibot. Panagsa ra ang mohulog og kwartang papel sulod sa sibot. Unya, kay igo ra man ang akong kwarta para pliti pauli unya, mikuot na lang pud kunohay ko sa akong bulsa ug miaksyon kunohay og kuha og kwarta. Kinumkom ang akong kamot, giduso nako kini pailawom sa sibot. Mora sad og tinuod ko nga duna’y gihulog sa sibot. Pastilan Bay, maulaw ko nga ako ra ang wala’y gihulog sa sibot.

Sa panahon sa pagpangalawat, naglaray ming tanan paingon sa altar. Gikulbaan ko’g maayo kay basin makatayming ko niadtong lay minister nga gidungog nga dili manghugas sa kamot inig human niya’g pangihi. Maayo na lang kay didto ko nalakip sa mga naglinya paingon sa pari. Ambot lang pud manghugas ba’g kamot ang pari inig human niya’g gamit sa kasilyas. Hahay! Apan aduna gyud ko’y nabantayan sa pagpangalawat, Bay. Dili tanang tawo nga nanimba ang manindog aron mokalawat. Ambot ngano. Tingali nabati nila nga dili sila takos mokalawat tungod kay wala pa sila mokumpisal. Bahin sa mga nangalawat pud, aduna pu’y pipila nga wala pakalawata. Ang mga hinungdan? Gidungog nga nagpuyo-puyo. Gidungog nga nagpuyo sa kahimtang sa sala. Nagsul-ob og hilas ug law-ay nga sinina (labi na mag-sleeveless o backless o mag-shorts ka kung babaye ka, na, ambot lang pakalawaton ba ka). Mao kini ang sagad nga hinungdan nganong did-an ka sa leman pagkalawat. Usa kini ka masulub-ong talan-awon tungod kay mianha kining mga tawhana aron mokalawat sa ilang Ginoo ug dili aron hukman sa pari o sa leman.

Human sa pangalawat, diha’y mga tawo nga nanindog na ug misugod paggawas. Nangutana ko sa usa nila asa sila paingon. Ang tubag? Mopauli na sila kay mao kining bahina sa misa nga ilang naabtan ganina. Nindot sad diay ning misa, Bay, kay mora’g sine–mahimo ra kang mobiya sa parte nga imong naabtan sa miaging salida.

Kining tanang akong nasinati mipasamot sa kaalimuot sa sulod sa simbahan. Busa, Bay, kung ikaw aduna’y plano nga mosimba karong Dominggo, akong sugyot nimo, pagdala og imong kaugalingong paypay ug sigarilyo. Pagdala pud og igong kwarta aron ihulog sa sibot. Sayo pud ug adto sa simbahan aron dili ka mora’g nag-sini-sine. Ku-an pud, pag-inom pud diay og daghang kape sa dili pa ka mosimba aron dili ka magduka sa wali.

Jan 012002
 

Nakasuway na ka’g natuloan og laway sa imong katapad sa jeep? Pastilan Bay, hapit ko mabisbisi og laway ganina samtang nagsakay ko og jeep pauli sa amoa.

Ang akong katapad sa jeep, naggunit sa tayaon nga hawiranan, samtang iyang gitapion ang iyang agtang sa iyang bukton. Tungod tingali sa iyang kakapoy, Bay, nahinanok man ang amaw. Pastilan!

Maayo lang unta’g igo ra siyang natulog sa hilom. Maantus ra pud unta bisan mohagok siya. Apan nagtulo ang iyang laway, Bay! Unya, mikalit lang og untol ang jeep kay nakaagi og libaong, mao nga nakuratan siya ug nahigmata ug gibuhian ang tayaon nga hawiranan. Pagkataud-taod na pud, pastilan, nakatulog na pud siya’g balik. Apan wala na siya manggunit sa hawiranan–iya na lang gisandig ang iyang ulo sa upholstered nga bahin sa bintana sa jeep.

Ambot lang atong tawhana, Bay, mihinay-hinay man og pasandig sa iyang ulo sa akong abaga. Pastilan nakong kulbaa kay basin matuloan ko’s iyang laway. Na, mabunyagan man ko’g ikaduha niini–nakaingon gyud ko’s akong kaugalingon.

Aduna pu’y mama nga nagdamgo sulod sa jeep, Bay. Sigurado gyud ko nga gikan to siya namalit og grocery kay nagsabak siya’g duha kay dagkong plastic sa Gaisano South ug diha sa iyang bilahan, aduna’y karton (puno pud tingali to sa iyang mga gipamalit). Pastilan, naglumba lang sila’g pangatulog niadtong tawo nga naglaway.

Apan dili nako mabasol ang maong mga tawo, Bay. Nakasabot sab ko sa ilang kakapoy. Tataw man pud kaayo nga ordinaryong mamumuo lamang kadtong lalaki nga nagtulo ang laway kay nagdala man siya’g bag nga abog–duda nako puno to sa iyang mga kahimanan sa trabaho. Ang babaye sab, sa akong tan-aw, tag-iya to siya og sari-sari store kay namalit siya’g binulto nga mga igbabaligya.

Ako, dili ko mamumuo o tag-iya og sari-sari, Bay, apan bation ko ang samang kakapoy matag uli nako gikan sa dakbayan. Makalipong ang kadaghan sa mga tawo nga naghulmigas sa dakbayan. Makalabad sa ulo ang nagkadaiyang kolor sa siyudad (sus, tuo ka sa kantang “Downtown”!). Makasamot sa kagutom ang kusog nga tingog sa mga sound system sa mga tindahan. Idugang pa niana ang saba sa mga jeep ug ang makahabwa-tinai nga trapik. Pastilan, Bay, kinsa’y dili kapoyon niana? Ipuno pa gyud ang abog ug ang ka-alimuot sa dakbayan. Ayaw pud kalimti ang angso sa mga ginagmay ug dinagkong eskina diin ang mga tawo nga nagtoong iro sila, magpataka la’g pangihi–kulang na lang mo-isa sila sa ilang usa ka tiil.

Ug kung huyang ang imong kasingkasing, ayaw na lang patuga-tuga og tan-aw sa mga tawong magpataka’g labang, kay basin mosurok lang ang imong dugo. Kinsa’y dili mahutdan sa gininhawa samtang nagtan-aw sa tawong nagpataka og labang nga hapit hidumboli sa jeep? Kinsa’y dili molugwa ang kinaon samtang nagtan-aw sa nagli-undok nga basura sa Colon? Ug ang luwa! Ayaw’g kalimti ang plema–green, yellow, puti, usahay aduna’y pula–nga sagad nimo makit-an sa daplin-daplin sa sidewalk ug sa mga kanal. Ay oo, ang mga upos pud sa sigarilyo nitapad pud sa luwa nga iyang uyab. Aduna ra ba’y ordinansa nga multahan og P500 ang magpataka og labay’g basura sa Colon, Bay. Gituyo tingali sa gobyerno nga dili butangan og mga basurahan sa Colon aron daku-dako sila’g kita.

Usa pud nga akong gipasanginlan sa akong sip-on mao kanang kalit nga pag-usab sa temperatura inig gawas nako sa usa ka airconditioned nga tindahan. Bugnaw kaayo sa sulod sa tindahan, apan inig gawas nimo, hilabihang inita. Pastilan, mora’g ma-awp imong panan-aw sa kalit nga pag-usab sa temperatura, Bay.

Unya, dinha pud sa may eskina sa Gaisano Metro, pastilan, labi na kung kilomkilom na ug nanihapon pa ang pulis, hapit na lang magpataliwala sa dalan ang mga manindahay og tempura, fishball, mani, mangga, bayabas, Ponkan, siniguelas, lanzones, sigarilyo, Storck, White Rabbit, Maxx, Halls, Juicy Fruit, Snow Bear–pili lang.

Mao nga inig sakay nimo sa jeep pauli sa inyoha, dili nimo kapugngan nga bation ang kakapoy ug kaluya. Dili ko sab ikaw mabasol kung mahinanok ka sa imong pagpanaw, o kaha, magtulo ang imong laway samtang natulog ka tapad nako, o kaha itungtong ang imong ulo sa akong abaga. Pahuway kadiyot gikan sa kagubot sa dakbayan, Bay, kay ugma, inig mata nimo, laing adlaw na sab sa kalipay ug kasakit, katam-is ug kapait, ang imong atubangon dinhi niining atong pinalanggang Sugbo.

Jan 012002
 

Humot kaayo ko nga migikan sa balay ganina kay aduna ko’y date sa akong uyab. Natural, aron dili siya makaingon nga nagpasagad ra ko sa akong panamit, gisul-ob nako ang akong pinakanindot nga polo og karsones. Pastilan, Bay, hapit nako mahurot og ligo ang akong pahumot. Labihan ra bang mahala ini.

Pastilan, Bay, sayo kong miabot sa among gisabotang lugar. Didto, naghulat ko sa akong uyab. Samtang wala, pa siya moabot, nakigchismis lang una ko sa gwardiya didto sa may pultahan sa opisina. Pila ka minuto ang milabay, miabot na gyud intawon ang akong gipaabot. Gatingsi pa gyud.

Pastilan, Bay, miingon bitaw na siya nga adto mi manihapon sa Larsian. Ako siyang giingnan nga sa dili pa mi mangadto sa Larsian, iya unang simhoton ang akong sinina (yawat na lang dili masayang ang akong giligo nga pahumot!). Dako kaayo siya’g ngisi, Bay.

Naglakaw ra mi libot sa dakong rotunda sa Fuente Osmena paingon sa Larsians. Layo pa gani mi, nasimhot na namo ang makatintal nga humot sa barbekyu.

Didto sa Larsian naglaray, Bay, ang sobra sa baynte ka barbekyuhan. Samtang naglakaw mi nga mora’g kinasal sa dalan, nag-ilog og pangagda ang mga tindera, “‘Migo, diri ra ta, ‘Migo.” Didto ra mi nalagpot sa barbekyuhan nga mingaw-mingaw. Nahibulong ko nganong dili kaayo tantong daghan ang nangaon didto–aso diay kaayo.

Pastilan, Bay, mora’g lungga sa kolesterol kining Larsian. Nagkadaiyang barbekyu ang matilawan nimo dinhi. Aduna’y pork belly, chicken skin, barbekyung gagmay, chorizo, longganisa, paa sa manok, IUD (tinae sa manok), atay, dugo sa manok, picho sa manok, isda ug uban pa. Barbekyu tanan.

Ikaw ra ang mopili sa imong buot ipaluto ug makita mo gayud nga magtungtong ang imong gipili ibabaw sa baga, samtang maghingos ka sa humot nga aso. Pastilan ang aso, Bay, mopilit gyud sa imong tibuok lawas, lakip sa imong mga sinina ug brief.

Pastilan, Bay, bisan pa’g de-kotse ka, o de-kurbata, patas ang tanang tawo nga mangaon dinhi. Wala’y kutsara og tinidor. Plastic ang tanang plato. Kinamot tang tanan. Simhot tang tanan sa aso. Kaon tang tanan sa kolesterol. Standard ang presyo sa tanang nagtinda og barbekyu.

Kay patas man hapit tanang butang sa Larsian, mag-indigay ra ang mga tindahan sa duha ka aspeto–ang timpla sa ilang mga barbekyu ug serbisyo sa kustomer. Aduna gyu’y ubang mga tindera, Bay, nga pasobrahan og sumada ang imong bayranan. Kanunay gyud nako matngonan kung pila ka buok ang akong gipalit aron sa panahon sa bayranay, makareklamo ko kung molapas. Diha gyud ko’y nalalis ganina, Bay. Gilaliman ka’g mi-order mi og duha ra ka pork belly apan sa iyang sumada, iya ming pabayron og para upat. Na, maglagot gani ko, ako man to siyang idangdang sa baga ba. Maayo ra gani kay nakumbinsi ra nako ang babaye.

Bay, anhi lang usa ko kutob kay nagdagook akong tiyan. Nagkalibanga ko, Bay. Sa sunod mokaon ka sa Larsian, intawon, Bay, panghunaw sa imong kamot sa dili ka pa mokaon.

Jan 012002
 

Pareho man gyud tang duha, Bay. Hilig man ta og kanta-kanta. Kahinumdum ko kaniadto nga gitara lang ang atong kontra, apan karon, dala sa kabag-ohan, aduna na’y videoke. Sa tinuoray lang, gikan sa gitara, ang atong kalingawan sa pagkanta-kanta milambo ngadto sa karaoke. Dayon, pagdagsa sa VHS, videoke na pud. Karon, miabot na ang mga VCD, busa, VCDeoke na pud kita.

Ma-gitara o ma-VCD ang atong gamiton sa atong pag-awit sa atong mga paboritong awit, wala mawala ang usa ka butang–nga kita gigasahan og bulawanong paghigugma sa mga honi. Tinuod kini sa kadaghanan sa mga Filipino, labi na sa mga Sugbuanon sama nato.

Bantayi lang gud ang linibo ka mga pirated VCDs nga gihiklad diha sa mga ginagmay’ng estante sa Colon. Usa kana ka pagmatuod nga adunay daghang mamamalit sa mga videoke CD.

Ug tungod sa kamahal sa mga orihinal ug legal nga mga kopya niini, kadaghanan sa mga mamalitay matintal pagpili na lang niadtong pirated CD. Mogasto ka’g labaw sa P300 alang lamang sa usa ka orihinal ug legal nga kopya, apan menos sa usa ka gatos ka pesos lamang ang imong iduga alang sa usa ka pirated nga kopya. Mao-mao ra ang kalidad sa pirated nga kopya ug sa orihinal. Alang sa kadaghanan sa mga Sugbuanon, basta makakita lang sila og salida, nya mahimo pa gyu’ng mosabay og awit, payts na kaayo.

Alang sa mga hilig sa mga salida, aduna pu’y mga VCD movies. Usahay, mag-una pa gani og abot ang mga VCD sa mga salida nga wala pa ikapakita sa mga sinehan dinhi sa Sugbo. Ang nakaparat lang sa kasagaran niining mga pirated nga VCD mao nga ang kopya kinuha gikan sa sinehan. Mao nga ayaw lang kahibulong nga inig kahuman sa imong gilantaw nga salida, kalit lang duna’y ulo nga motuyhakaw. O dili ba kaha, samtang nagtan-aw ka og comedy sa pirated nga VCD, duna lang kalit mokatawa. Dugang pa, kasagaran sa mga pirated nga kopya wala na lakipi og end credits. Kasabot ka’g end credits? Kana bitaw’ng talaan sa mga artista sa salida, lakip ang director, ug ang mga tawong nagpaluyo sa pagmugna sa salida. Mao kana’y end credits. Busa, kung naagni ka sa usa ka artista sa salida nga imong gitan-aw, ayaw na la’g pangitaa ang iyang pangalan sa end credits kay wala’y end credits and kasagaran sa mga pirated VCDs.

Usa pud ka risgo sa mga ilegal nga kopya mao ang mga dili kapugngan nga daot sa VCD mismo. Usahay duna’y mga garas o hugaw nga nipilit sa VCD, mao nga molukso ang salida, o mobalik ba kaha sa sinugdanan. Usahay sab, mauwahi ang lihok sa baba sa tingog nga imong madungog–kahinumdum lang hinuon ko sa mga salida sa RPN 9 nga sama sa Marimar diin dili magtakbo ang buka sa baba sa tingog nga mabati. Kahinumdum pud ko sa usa ka bastos nga kasinatian bahin sa usa ka pirated audio CD nga akong napalit diha sa daplin-daplin. Mga awit kadto ni Pilita ug akong gipaminaw ang iyang kanta nga “Usahay.” Nakugang ko dihang mikalit siya’g awit, “…Nganong giti…giti…giti…giti…” Abi nako’g X-rated ang CD nga akong napalit. Diay to, diha diay garas sa CD mao nga magbalik-balik ang maong bahin sa awit. Akong gipailisan ang kopya sa akong gipalitan ug tama na ang awit ni Pilita, “…Nganong gitiaw-tiawan? Ang gugma ko kanimo, kanimo da…”

Kung mopalit sab ka’g mga audio CD nga pirated, wala pu’y kopya sa mga lyrics nga sarang gilakip sa mga orihinal. Subo kaayo, kay kung aduna ka’y awit nga mauyonan, dili nimo makaplagan ang kopya sa lyrics. Apan sagad nga kontento lamang ang mamalitay sa mga pirated nga audio CD. Bahala na’g wala’y kopya sa lyrics basta makadungog lang sila sa ilang mga paboritong awit.

Bay, kanus-a man ka moduaw diri nako aron magkanta-kanta na sab ta? Nangaputol na ang kwerdas sa akong gitara kay dugay na nako wala gamita. Tugawon na pud nato ang among mga silingan sa atong mga yabag nga tingog nga malanugon kaayo sa lawom nga gabii.

Jan 012002
 

Nagpahangin mi sa baybayon. Naglantaw sa langit nga wala’y bahid sa panganod. Bugnaw ang hangin. Migunit sa akong kamot ang akong uyab ug mipaduol kanako. Gisandig niya ang iyang aping sa akong aping. Hinay-hinay, milingi siya kanako, mitutok sa akong mga mata…hinay-hinay, mipaduol sa iyang mga ngabil sa akong mga ngabil. Mihunong kadiyot ang akong ginhawa, ug nakalimot ko kung nagpitik pa ba ang akong kasingkasing sa dihang…

MEOOOOWWRRRRRRRR!!! Pastilan, Bay, nakamata ko gikan sa akong damgo. Ang mga iring sa among luyo nagsugod na sa ilang konsiyerto sa gugma.

Pastilan, Bay, kaadlawong dako, takna sa pagkahinanok sa tibuok namo banay. Gihugyaw kaming tanan sa lagubo sa atop diin nagbugno ang mga iring nga nagbiga.

NAAAAAAAAAAAWWWWWWWWRRR!!! Misiyagit ang usa. TOMAROOOOOWWWWWRR! Mitubag pud ang iyang hinigugma. Mipadayon sila sa ilang bugno sa gugma. Carino brutal kaayo ning mga iring.

Pastilan, Bay, ang ilang mga siyaok ra gyud ang nakatugaw sa kahilum sa kaadlawon. Ganina ra man to napalong ang saba sa diskoral gikan sa kalakbit nga sitio. Karon, mipuli na pud ang mga iring. Panahon na sa pagpasanay sa ilang kaliwat.

Lain laing mga kasikas ang imong madungog, Bay. Usahay, mora’g malaksi na ang among atop. Usahay pud, mora’g duna’y nagligid-ligid sa among atop. Kung anhi sila sa ubos mag-romansahay, pastilan, Bay, mahurot og kagisi ang mga plastic bag nga puno og basura sa among nataran.

Pagkabuntag, gisusi ko ang ilang gihimong motel sa luyo sa balay, pastilan, Bay, nangalarot ang among mga tanom. Nangabali ang mga tanom nga bag-o pang usbong. Gihimo man tingali nila’g matrimonial bed ang among tanaman, Bay.

Ambot, Bay, nganong dili sarang ang paghinigugmaay sa mga iring. Magkinawrasay na sila, Bay. Magbugno. Lahi ra gyud kanatong mga tawo nga kanunay’ng gusto nga hiluna ang atong pagbuhat sa buhat sa pagpasanay sa atong kaliwat.

Busa, Bay, ang akong tambag kanimo, kung dili ka buot matugaw ang imong pagkatulog nianang mga iring nga nagbiga, pagbuhi og iro.

Copyright © 2002 - 2014 Elmer F. Montejo, Saksaksinagol.com