Jan 012002
 

Niadtong miaging duha ka semana, nahisulagmaan ko pagkaplag ang usa ka website gipahinungod sa pinulongang Sugbuanon. Pastilang lipaya nako, Bay. Tungod sa akong dakong kalipay, mi-”pirma” ko sa ilahang guestbook ug gibilin ang akong e-mail address.

Pipila ka adlaw human niadto, adunay misulat nako–pinulongang Sugbuanon ang gigamit niya! Gi-agda ko niya pagduaw sa lain sab nga website kabahin gihapon sa pinulongang Sugbuanon ug kabahin sab sa mga pinulongang lumad dinhi sa Pilipinas. Gidapit sab ko niya pagsalmot sa usa ka online discussion group nga nagtuki sa mga isyu kalabot sa national language.

Init kaayo ang among diskusyon, Bay. Usa sa mga isyu nga gilantugi sa grupo mao nga ang Filipino ug ang Tagalog usa ra ba kuno ka pinulongan nga wala managlahi. Adunay nagtoo nga ang Filipino ug ang Tagalog usa ra. Aduna sa’y nagtoo nga ang Filipino ug ang Tagalog managlahi nga mga pinulongan. Apan dili nato kana hisgutan dinhi, Bay, tungod kay kumplikado kaayo kana nga butang.

Sa pagkakaron, subo kaayo ang kahimtang sa pinulongang Sugbuanon diha sa mga kabatan-onang taga-dakbayan sama kanako. Gimatuto man gud ako sa pinulongang Ingles ug Filipino diha sa mga tunghaan, apan wala ako’y pormal nga pagtungha sa pinulongang Sugbuanon.

Pipila na lamang kaha sa mga kabataan karon ang makasabot ug nagtamod sa pinulongang Sugbuanon. Usa ka adlaw, nagkuyog mi sa akong higala didto sa balay sa usa sab namo ka higala. Pag-abot namo sa ilang balay, naminaw ang iyang inahan og drama sa radyo. Siyempre, Binisaya gyud. Ingon akong higala nga luod kuno paminawon. Bakya kuno.

Mi-uyon ako kaniya sa bahin nga bakya ang drama nga among nabati. Apan supak ako kaniya sa bahin nga bakya ang pinulongang gigamit.

Aduna’y mga salida sa telebisyon nga Binisaya. Dili diyotay ang moingon nga luod kaayo tan-awon ang maong mga salida. Uyon sab ako, Bay, nga luod ang mga salida, apan bahin lamang sa mga dagway sa mga aktor sa telebisyon. (Pastilan, Bay, mora’g punerarya man tingali ang ilang make-up artist.) Apan dili ako uyon nga luod pamation ang pinulongan.

Ang mga awit Sugbuanon sama sa Usahay ug Matud Nila, Bay, kaniadto mga paboritong awit sa mga bata ug tigulang. Karong mga adlawa, ang maong mga awit mga paborito gihapon–sa mga hubog ug mga tigulang. Kinsa na ma’y mihulip sa trono nila ni Pilita, Dulce, Diomedes Maturan, Mel Villareal, Fred Berame, Ben Zubiri, Emil Losenada, Tony Espina, ug uban pa?

Kaniadto, lingaw kaayo ang mga kabataan sa mga sugilanon ni Juan Pusong, Ilagpot, ug Maria Kakaw. Karong mga adlawa, gipanglubong na silang tanan sa kalimot tungod kay nagwarawara na man si Harry Potter sa iyang magic wand.

Bisan dinhi niining website1, Bay, pila ra ka mga manunulat ang interesado sa kulturang lumad Sugbuanon. Unsa’y mabasa nimo dinhi? Mga sinulat bahin sa kulturang inangkat nato gikan sa Kasadpan. Mga panglantaw nga Kasadpanon. Mga estilo sa musika nga Kasadpanon. Pagpuyo nga Kasadpanon. Pagkaon nga Kasadpanon. Pinulongan nga Kasadpanon. Hunahunang Kasadpanon. Lakip mga pakatawa, Bay, inangkat sa Kasadpan.

Unsa man diay kitang mga taga-sidlakan, kitang mga Sugbuanon, kitang mga Filipino, wala ta’y atong kaugalingong himayaong kultura nga ikapasigarbo?

Subo kaayo, Bay, nga ginganlan kining maong website nga “Cebucentral–The Digital Center of Metro Cebu” tungod kay ang impresyon nga gihatag niining website mao kini: ang Sugbo nahimo nang usa ka kolonya sa Kasadpan. Nagpaila sab kini nga ang lingua franca sa atong probinsya dili na Sugbuanon kondili Ingles. Pastilan, Bay!

Dili man dautan ang paggamit sa Ingles, Bay, apan mas haum ang paggamit sa pinulongang Sugbuanon, o bisan na lamang gani kung ang perspektibo sa mga sinulat nagsalamin sa perspektibong Sugbuanon o kaha nagtuki sa mga butang Sugbuanon. Hinumdumi baya, Bay, nga dako ang dakbayan sa Sugbo. Ang dakbayan sa Sugbo dili lamang kanang nahimutangan sa Ayala Center Cebu, o sa H20, o sa The Village.

Nalakip sab sa dakbayan ang Carbon, Pasil, Tabo-an, Colon, ug uban pa. Ug ang kinabuhi sa mga Sugbuanon dili lamang sine, disco, rave party, fashion, coffee beans… Hain na man ang mga yanong Sugbuanon? Hain na ang kariton sa Pasil? Hain na ang buwad sa Taboan? Hain na ang tartanilya sa Duljo? Hain na ang mga konduktor sa jeep? Hain na ang puso ug kinilaw? Hain na ang mga ukay-ukay? Hain na ang mga drama sa radyo? Hain na ang bahalina? Hain na ang Sinulog, ang Santo Nino? Hain na si Yoyoy ug Max Surban? Ug labaw sa tanan, hain na o hain na ang ginamos?

Pagmatngon sab, Bay, nga dili ka masayop paghunahuna nga ang Cebu City mao na ang tibuok Sugbo. Buhi pa intawon ang Mandaue, Talisay, Consolacion, Carcar, Bogo, Santander, Pinamungajan, Sogod, Barili, Toledo, San Fernando, Compostela, ug uban pa. Tinuod nga nagbaga ang komersiyo dinhi sa dakbayan ug ang Cebu City mao ang ulohan sa kagamhanan. Apan angay natong ilimod nga ang kasingkasing ug diwa sa Sugbo anaa lamang nagpuyo ug pinasikad sa dakbayan.

Busa, pagbantay, Bay, nga dili nimo masayop pag-ila-ila ang Sugbo. Sa matag basa nimo sa mga panid sa Internet nga gipahinungod sa Sugbo, ayaw tunla tanan nilang gisulti. Timbanga, Bay, kay basin hilaw ang paghulagway nila sa atong minahal nga Sugbo.

Jan 012002
 

Nauso na karon kining Internet. Miduaw ko og usa ka Internet cafe, Bay. Bugnaw ra ba kaayo ang sulod sa cafe, Bay, mora’g full blast ang aircon. Nakita nako ang labaw sa napulo ka kompyuter. Usa ra ang bakante ug mao kadto ang akong gigamit.

Pastilan, lingawa nako, Bay. Nakat-on ko’g chat sa mga wala hiilhing mga tawo dinhi sa Sugbo ug sa nagkalain-laing dapit sa kalibutan. Duna’y mi-estorya nako, Bay, nangutana siya, “CTC?” Pastilan, Bay, ihalas man ko aning chat. Abi nako’g cover to cover ang kahulugan sa CTC, diay to, care to chat diay. Busa, mitubag ko og, “Sure!” Pastilan, Bay, nangutana na man pud siya, “ASL?” Nagnganga na lang gud ko atubangan sa monitor, Bay. Na-unsa man ni, puro man ni shortcut ang extoryahanay sa chat! Pwerte niyang katawaa, Bay, nga ako siyang giingnan kung kahulugan sa ASL, ambot sa langaw ba. Gipasabot ko niya nga ang ASL nagkahulugan sa age, sex, and location. Mao kini ang sarang ipangutana sa imong bag-ong maka-chat.

Daghan mi’g naabot sa among estoryahanay, Bay uy. Pastilan, puro lagi shortcut. Pananglit, ang “you are” mahimo na lang “u r”. Dayon, ang “I see” mahimo na lang “i c”. Tinapolan man gyud ni, Bay. Pastilan.

Pastilan, Bay, miingon akong ka-chat nga mangihi kuno siya. Mi-type siya og “BRB”. Pagkaluag na sa iyang pantog, nangutana ko’g unsa’y pasabot sa BRB. Be right back diay ang pasabot, Bay. Nahimuot gyud siya nako, Bay, kay ni-type man siya og “LOL”, pasabot laughs out loud. Usahay pud, mo-type pud siya og “ROFL”, pasabot rolling on the floor laughing.

Pastilan, Bay, ang mga lihok sa imong ka-chat imo na lang basahon sa screen tungod kay tua man sila sa layong dapit. Naglisud ko’g imagine kung unsa’y dagway sa akong ka-chat, Bay. Pastilan baya, Bay no? Basin gwapa to siya, o libat, o baho og baba, o gahubo ra…wala ko masayod. Screen ra akong gi-atubang, Bay.

Akong gipahibalo ang akong ka-chat bahin niining kalisud. Busa, mipadala siya og letrato. Pastilan, Bay, dalia rang miabot! Wala ra’y 30 segundos, nakita na nako ang iyang hulagway sa monitor sa computer. Bati man diay og nawong, Bay. Pastilan! Busa, miingon na lang ko’g, “GTG”, pasabot got to go. Adto na ko. Ingon siya nga magpadala na lang siya og e-mail nako. Nitando ra pud ko.

Tuod man, Bay, pag-abli nako sa akong mailbox mga pipila ka minuto ang milabay, tua na sa sulod nag-atang ang iyang suwat. Pastilan no, kung iya pa tong gipadala sa koreo, tingali sunod buwan pa nako madawat ang iyang sulat.

Wala ra nako bawsi ang iyang sulat, Bay, kay basin ma-develop unya siya nako. Gwapa ra ba unta siya, pero may depekto lang sa iyang nawong. LOL

Jan 012002
 

Mi-adto ko sa Colon aron mangita og ihulip sa akong kalaay dinhi sa balay. Alang-alang man sa’g maglakaw ra ko gikan sa Inayawan, busa mipara ko og jeep paingon sa Colon.

Pastilan, Bay, pagkadaghang jeep nga miagi sa akong tungod ang mihunong bisan wala nako paraha. Mao’y nakadugay nako, Bay, kining paghunung-hunong sa jeep alang niadtong mga pasahero nga wala mopara.

Pastilan, Bay, samtang naglingkod ko sa sulod sa jeep, ambot nganong kaming tanang mga pasahero sa gawas man gyud nagtan-aw tanan. Mora’g ako ra gayud tingali ang mitagsa-tagsa og tan-aw sa akong mga kaubang pasahero.

Duna pa gyud ko’y nakauban og sakay, Bay, duha ka buok estudyanteng babaye. Pastilan, Bay, hilabihan katabi-an nilang duha. Nagsige pa gyud og ukit-ukit og Tiwi. Hala, moabli sila sa liso, inig hamong sa unod, hala, ihulog ra sa salog. Nganong sa salog man gyud ihulog uy, nga aduna man unta’y basurahan sa tumoy. Pero, pagsusi nako, Bay, pastilan, wala man pud diay basurahan ang jeep nga akong nasakyan.

Mihunong na pud ang jeep, Bay, pastilan, nag-unhanay mi og sibog paingon sa pultahan. Ang pasaherong bag-ong sakay, molakaw pa’ng nagduko paingon sa kinatumyan. Pastilan, Bay, ang akong tiil intawon nga bag-ong gihinguk-an, nayatakan.

Pastilan, Bay, nakatapad pa gyud ko’g lalaking nag-sleeveless. Tingali gikan to siya nagduwa og basketball o kaha, wala’y tubig sa ilaha, tungod kay nangalimyon ang iyang anghit, Bay. Paetah.

Bay, kung mosakay gani ka og jeep, pagmatngon nga ang ilok sa imong sinina dili gisi. Nabatyagan man gud nako nga gikinahanglan gyud diay ta mogunit sa handle bars sa kisame sa jeep aron dili ta maapil og lukso matag agi sa jeep og libaong. Kahibawo na baya ka’s kadalanan diri sa Sugbo, Bay, mora’g sungkaan.

Sus, Bay, tungod lagi kay buotan ko nga bata, mipliti na dayon ko bisan bag-o pa ko nakasakay sa jeep. Pastilan, Bay, na-aberiya bitaw na ang jeep diha sa may Mambaling. Na-impas ang akong pliti, Bay. Busa, mipara ko og laing kagang-kagang nga jeep paingon sa Colon. Kaluoy sa Dios, naabot ra hinuon kong buhi pa sa akong destinasyon.

Bay, jeep gihapon akong gisakyan pagpauli diri sa Inayawan. Mga alas siyete na to sa gabii. Pastilan, Bay, hilabihang huota sa jeep nga akong nasakyan. Mobayad lang gani unta ko og katunga–kay katunga ra sa akong lubot ang nakalingkod.

Pastilan, Bay, gikaingon ko ba’g wala na’y mapaslakan sa pasahero ang puno nga jeep nga akong nasakyan. Bay, nakurat ko sa dihang mipasupot og bangkiyo ang konduktor aron kalingkuran pa og duha ka pasahero diha sa tunga sa jeep. Unya, pagli-li nako sa may pultahan, pastilan, Bay, lima ka buok lalaki ang nagkapyot. Ikalima ang konduktor.

Gutom na ra ba kaayo ko adtong gabhiona, Bay. Pastilan, Bay, gilaming gyud ko pag-ayo kay dugay kaayo makanaug ang mga pasahero tungod kay aduna ma’y naglingkod sa bangkiyo sa tunga sa jeep. Ug lagi, kay gabii na man, wala na’y kahadlok ang driver sa CITOM, busa, mahimo ra silang mohunong bisan sa tunga sa dalan o sa eskina.

Bay, kulbahinam kaayo ang pagsakay og jeep. Hilig ang mga drayber og sikit-sikit sa ubang jeep. Gikaingon ko’g ganahan pahalokon sa drayber ang iyang jeep sa pikas sakyanan. Sus, Bay, bisan usa ka dangaw na lang ang gilay-on sa pikas jeep, daginoton pa gyud.

Pag-abot nako sa balay, Bay, nahuman na ang salida sa TV nga akong gi-apas. Nabugnaw na pud ang noodles nga giluto ni Nanay para panihapon. Pastilan, Bay, nagdali gani ka, ayaw pagsakay og jeep–pag-taxi na lang…wala pa’y hago, wala pa’y kapoy.

Busa, Bay, maligo usa ko, kay ang akong lumoy nga buhok mitikig na tungod sa tambutso sa sakyanan ug abog ug init sa dakbayan. Karong gabii, magdamgo ko nga ugma, inig mata nako, aduna na ko’y kaugalingong awto.

Taympa, kanang baratohon lang gud nga awto…basin pa unya’g bag-id bag-iran sa mga jeep sa Colon.

Jan 012002
 

Duha ka mga karpintero ang nia sa among balay karon. Uban ni sila sa mga karpintero kaniadto nga nagtukod sa among balay. Ania sila kay duna’y ayohunon sa among balay.

Dugay-dugay na pud ko wala makakita og “live” nga karpintero nga nagtrabaho. Ang katapusan tingali nakong pagkakita mao kadtong mga dose anyos pa ko, kaniadtong gihimo pa ang among balay.

Karong ania sila, ako silang gihinabi. Daghan kong mga pangutana bahin sa ilahang mga gamit ug trabaho. Gio-obserbaran pud nako ang ilang paagi.

Ang mga importanteng mga gamit sa karpintero, Bay, mao ang mosunod: gabas, martilyo, sapilya, metrosan, pitik, lapis, tigib, tunton, eskwala, ug bara de kabra. Ako kini silang ipaila-ila og tagsa-tagsa.

Ang gabas sa ininglis, “saw”. Mao kini ang gamit sa karpintero nga dagha’g ngipon. Gamiton kini sa pagputol sa kahoy. Aduna’y nagkadaiyang matang sa gabas. Pananglitan, usa ka matang sa gabas ang gamiton sa karpintero aron putlon ang kahoy latas sa grano niini. Lahi pud ang porma sa ngipon niining maong gabas. Kung gabson ang kahoy uyon sa grano, lain pud nga gabas ang gamiton. Ug ang kanang mga pino nga kahoy nga mora’g balas, mao kana’y gitawag nga ginabas. Ang ginabas mahimong gawion sa paghaling sa daub. Mahimo sab kini gamiton nga sugnod sa sansanan.

Kanang puthaw nga duna’y ulo ug duna’y duha ka sungay sa luyo mao kana’y gitawag nga martilyo. Kasagaran ang puan (hawiranan o gunitanan sa martilyo) niini ginama sa kahoy. Apan duna’y ubang puan nga puthaw. Ang martilyo mao ang gamiton sa karpintero pagpataop sa lansang sa kahoy. Ang sungay sa martilyo (kanang nagporma og “Y” luyo sa ulo) mao ang gamiton sa pag-ibot sa lansang. Gawas niini, aduna pa’y ubang gamit ang martilyo. Mahimo sab kini gamiton sa pagpatul-id sa lansang nga nahiwi. Mahimo sab kini gamiton uban sa tigib (ato ning ipaila-ila karong taud-taod). Mahimo sab kining gawion sa pagdukdok nianang mga gahi’g ulo–ilabi na ang mga dagkong lansang.

Malagmit ang dos por dos nga imong mapalit sa tindahan sapnot ug sagapsapon ang gawas nga bahin. Busa, gamiton sa karpintero ang sapilya aron kini mahamis. Imo kining ibagnus-bagnos sa nawong sa tabla aron kini mohamis. Ang sapilya, sa ininglis, “wood shave,” ug kanang kulot nga pirasong kahoy nga molukso sa sapilya gitawag og sinapilya. Mahimong gamiton ang sinapilya nga sugnod o panghaling tungod kay dali ra kining mosilaob. Apan, alang nianang mga tawong sapnot og dagway, Bay, bisan pa’g sapilya wala’y maikatabang nila.

Gamiton sa karpintero ang metrosan aron pagsukod. Gamiton kini kung magpedidos siya o kung aktwal na nga magsukod sa kahoy nga putlon aron mapaigo. Sa ininglis, ang metrosan gitawag og “tape measure.”

Aron duna’y tul-id nga giya inig putol sa kahoy (labi na kung taas ang gabsonon), gamiton sa karpintero ang pitik aron markahan ang kahoy. Ang pitik ginama sa lambo nga hinumol sa anoos ug gilukot sulod sa gamay’ng sudlanan. Sa tumoy sa lambo duna’y gihigot nga suwelas (gamay’ng lansang, “shoe nail”) Pananglitan, maggabas ka og tabla pataas. Imong sukdon ang gilapdon gikan sa ibabaw’ng kilid ug gikan sa ubos nga kilid. Natural, lapis ang imong gamiton pagmarka. Ang duha ka nahimong marka imong sumpayon pinaagi sa pitik. Imong ilansang ang tumoy sa pitik sa unang marka ug imong birahon ang lambo paingon sa ikaduhang marka diin hugot nimo kining ipiit. Kinahanglan hugot ang lambo aron tul-id gyud ang linya nga mahimo. Dayon, bitaron nimo ang tunga-tunga sa lambo ug buhian dayon aron molakra ang anoos sa kahoy. Duna ka na’y tul-id nga linya. Sayon kaayo sabton nganong gitawag ni siya’g “pitik,” Bay no? Apan, ambot lang unsa’y ininglis aning maong galamiton. Nangutana ko sa karpintero, apan wala pud siya masayod.

Tigib ang tawag nianang gamit sa karpintero nga gamiton sa pagkulit og kahoy. Sa iningles, nailhan kining “chisel.” Pananglitan, maghimo ka og kwadradong lungag sa tunga sa tabla nga baga. Silsilon nimo ang lungag pinaagi sa tigib. Martilyo ang imong gamiton sa pagdukdok sa ulo sa tigib.

Pananglitan, Bay, maggama ka og poste para sa imong pultahan. Kinahanglan gyud nga dili kini magtakilid. Busa, gamiton sa karpintero ang tunton (sa iningles, “plumb line and bob”) aron maseguro nga tiptip ug perpendikular ang barog niini. Ang tunton kasagarang ginama sa puthaw. Mora’g apa ang porma niini ug bug-at. Duna kini siya’y sumpay nga higot aron mahimong ibitay. Kung magbitay ang tunton, ang higot niini mahimong gamiton nga giya aron maseguro nga tiptip ug perpendikular ang barog sa imong poste.

Karon nga naghisgot man ta’g perpendikular, atong ilailahon ang eskwala. Sa ininglis, “square.” Mao kini ang gamiton sa karpintero sa pagmarka og “right angles.” Apan naglibog ko nganong gitawag ni siya’g “square” nga ang porma sa eskwala sa karpintero mora man og “L.”

Aron pagligwat sa mga dagkong kahoy o lansang, gamiton sa karpintero ang bara de kabra. Puthaw kini siya nga aduna’y “Y” sa tumoy nga pangkimpit sa ulo sa lansang. Duna pud kini bara sa tumoy nga pangligwat o pangkubkob. Sa ininglis, ang bara de kabra giila nga “claw bar.”

Pastilan Bay, lingaw kaayo kong nagtan-aw ni Manoy Joven ug Manoy Rudy nga nagtrabaho. Apil-apil sab ko og gabas-gabas, sapilya-sapilya. Na, ang kuyaw ani kung ganahan na lang ko mag-karpintero. Unsa man sa’y dautan sa pangarpintero, Bay? Wala man tingali. Si Noy Joven man gani, usa siya sa mga edukadong karpintero nga akong nailhan. Pulido nga motrabaho. Kugihan. Limpyo ang ginama ug wala magkayamukat. Daghan pud siya’g nasayran bahin sa pangarpintero. Sa tinuoray lang, ang mga impormasyon nga akong gipaambit nimo karon akong mga pinupo gikan sa among pagkukabildo.

Kung nanginahanglan ka’g karpintero, Bay, ingna lang ko, kay akong i-rekomendar nimo si Manoy Joven.

Jan 012002
 

Niining panahon sa kabag-ohan, medyo haruhay na ang kadaghanan sa atong mga buluhaton. Kanhiay baktason ra nato ang layo kaayong puy-anan sa usa ka higala. Apan karon sayon na lang: may jeepney ug kotse na. (Kaniadto, tartanilla pa ang na-uso, pero gipulihan na kining mga “Hari sa Karsada” og mga de-makinang hari.) Kanhiay tagsa-tagsaon gyud nato pagpanit ang mga utanon sa dili pa ilunod sa nagbukal nga tubig aron maluto. Karon, hayahay na kaayo, aduna na’y vegetable peeler ug food processor. Kaniadto, lipay na kaayo ta sa mga harana gi-ubanan sa gitara. Karon, mag-inilogay na ta sa baratillo sa mga VCDeoke nga gibaligya sa Colon. Kanhiay kinamot gayud ang atong mga sulat alang sa usa ka hinigugma. Apan karon, tuplok-tuplok lang kadiyot sa makinilya o kompyuter, tadaaan! Printado na ang imong sulat sa gugma.

Pastilan, Bay, nahigalam na ta sa kasayon ug kahayahay. Lisud na kaayo nato buhi-an ang atong “instant” nga panghuna-huna. Unsa kaha kung mawagtang ang tanang instant coffee, instant noodles, ATM machines, cell phones, kotse, Jollibee, McDonald’s, ug uban pang kahimanan sa kasayon, Bay no? Tingali dakong kalandrakas ang mahitabo.

Sa ginaingon ko na, Bay, naanad na kita sa hayahay nga pagpuyo ug instant nga mga produkto. Apan aduna’y pipila ka butang nga dili makuha sa instant nga paagi. Wala’y tanom nga moturok, motubo, ug mamunga kon wala’y pag-alima. Ug sama sa tanom, ang gugma ug panaghigalaay dili gayud makuha sa usa ka instant nga paagi lamang.

Kadaghanan sa mga batan-on karon naghinigugmaay sa paagi nga pinasikad sa “instant” nga panghuna-huna. Nagtoo sila nga ang tinuod nga paghigugma molambo ug mamunga overnight. Nahikalimot ang kadaghanan nga ang gugma, aron motubo ug mamunga, kinahanglan bisbisan og pagpangga, pag-amuma, pag-alima, pag-alagad, pagtabang, pagtambayayongay, pagpinasayloay, paghinatagay, paghuy-huy, paghuwat, pagpasensya, ug pagtahod–mga butang nga dili mahimong kab-uton sa usa ka instant nga paagi.

Aduna ko’y higala nga hilig kaayo’g mga instant sa kinabuhi. Bisan ang iyang pagka-adunahan instant–nasawo ra kini niya gikan sa iyang mga ginikanan. Iyang mga kabtangan instant sab–kabilin sa iyang mga ginikanan. Bisan ang iyang dungog diha sa katilingban instant gihapon–naangkon niya tungod sa apelyido nga iyang nadawat gikan sa iyang mga ginikanan.

Kining maong higala nako, Bay, nakahi-uyon og usa ka nilalang nga ako sa’ng higala. Busa, nanguyab siya sa akong higala. Gipadad-an niya ang iyang hinigugma og mga gasa–mga instant nga gasa–mga bulak nga gipa-deliver gikan sa flower shop, mga tsokolate nga imported, mga greeting cards nga pinalit sa National Bookstore, mga stuffed toy nga pinalit sa gift shop, ugbp.

Pastilan, Bay, silang duha pulos man diay nagdako nga naanad sa mga instant! Busa, nahigugma ang akong usa ka higala ug nagkauyab silang duha human sa tolo ka adlaw nga pagpanguyab. Lugos pa gani sila nagka-ilhanay, nakabuhat na sila sa mga butang nga sagad buhaton sa mga minyo lamang. Nabuhat nila kini sa ikaupat nga adlaw sa ilang panag-uyab. Sa ikalimang adlaw sa ilang panag-uyab, hala, suroy-suroy sa mga malls diin nagpakabusog sila sa daghang butang nga instant. Sa ika-unom nga adlaw, nagpadayon gihapon ang ilang binuhatang instant sulod ug gawas sa lawak katulganan sa akong higala. Sa ikapito nga adlaw, daw instant sab nga panghitabo, nag-away sila. Ang hinungdan? Gipul-an na ang usa nila. Kay napul-an na man, nagbulag sila sama sa ta-i sa kanding.

Mao kini usa ka pananglitan sa gugmang instant–usa ka tinulo gikan sa nagbusagak nga tubod sa mga sugilanon sa isang linggong pag-ibig. Haruhay ang gugmang instant, Bay, tungod kay kon moabot na ang kapuol, mahimo lamang biyaan ang nilalang nga makapuol. Ug ang pagbiya dili sakit. Apan ang nakaparat sa gugmang instant, Bay, mao nga sayon tuod, apan taphaw–gugmang sayon, gugmang taphaw. Kalipay’ng sayon, kalipay’ng taphaw.

Wa’y sama ang kalipay sa usa ka gugma nga hinago-an, Bay–dili ikabaligya og salapi. Ang gugma kuno, Bay, sama sa dalan nga tunokon. Si bisan kinsa lamang nga makapangahas paglatas niini nga magtiniil ang makaangkon sa tinuod nga gugma ug kalipay.

Unya, Bay, mag-tsinelas ka, o magtiniil na lang ka?

Jan 012002
 

Ang takna alas 5:55 sa hapon. Mao’y pagsulod nako sa Gaisano Metro. Pastilan, Bay, hilabihang gubota sa sulod. Nagbanaw ang mga tawo. Diha’y mga tawong padulong gawas, nakigsugat sa mga tawong padulong sa sulod. Diha’y naglaray sa counter aron mobayad alang sa ilang gipamalit. Diha’y nagtan-aw-tan-aw sa mga bag-ong casing sa cell phone. Diha’y mga estudyante nga nagpas-an pa sa ilang mga bag, o kaha nagbitbit sa ilahang mga libro. Diha’y mga empleyado nga nangukay sa maayong pagkapilo ug pagkahapnig nga t-shirt nga gitapok ibabaw sa dakong lamesa ug ubos sa dakong sign nga nag-ingon, “50% Off!” Diha sa’y mga empleyado sa Gaisano Metro nga nagkara-kara pagpamilo sa mga gibungkag nga mga baligya.

Nanggitik sa tiil ang awit nga “Angelina” nga gipatugtog sa sound system. Ug kalit lang mibagting ang kampana sa maong sound system ug diha’y tingog gikan sa langit nga miingon, “The angel of the Lord declared unto Mary…”

Takna na diay’s Angelus, Bay. Pastilan, bisan wala’y nagsugo, mihunong sa bisan unsa nilang gipamuhat ang tanang tawo sulod sa Gaisano Metro. Diha’y uban nga nanguros og dinagko. Diha’y uban nga nanguros og ginagmay (kana ganing panguros nga himoon ra sa imong nawong, pakapin hawok sa mga tudlo inig amen). Diha’y uban nga miduko aron mag-ampo. Diha’y mga naglakaw nga mihunong sa ilang mga lakang ug gilibot og tan-aw ang palibot. Diha’y mga nag-estorya ganina sa dagkong tingog apan sa dihang mibagting na ang kampana, mipahinay sa ilang mga tingog ngadto sa hunghong.

Wala’y nagsugo ani nila paghunong sa tanan nilang gipamuhat takna sa Angelus, Bay. Ma-Kristiyano man o dili, ma-Katoliko man o dili, mihunong silang tanan. Usa kini ka dalaygon nga batasan tungod kay nagpadayag kini sa atong lawom nga panginahanglan sa pag-ampo ug pakighiusa nianang Makagagahum bisan og pipila ka gutlo lamang matag adlaw, bisan og sa takna lamang sa Angelus. Apan ayaw sab kalimti, nga anaa’y mga tigpakaaron-ingnon nga mihunong sab dili aron mag-ampo kondili tungod kay maikog lamang sila nga ang kadaghanan mihunong.

Ang tibuok adlaw sa matag Sugbuanon napuno sa nagkalainlaing buluhaton. Apan pipila lamang sa baynte-kwatro ka oras sa usa ka adlaw ang igahin nato aron makighiusa sa atong Makagagahum diha sa buluhaton nga gitawag nato’g pag-ampo? Pila ra man kanato ang makahinumdum pagpasalamat sa Makagagahum? Pastilan, Bay, moyahat ra man ta sa langit kon may kinahanglanon na kita. Motak-op ra man ta’s atong mga palad panahon sa katalagman. Moluhod ra man ta panahon sa tumang kasakit ug pag-antus nga gi-uhaw sa kahupayan. Dili man lamang gani ta malipay ug magpasalamat nga matag buntag mobuka pa ang atong mga mata ug nagginhawa pa kita.

Mao tingali’ng gubot ang dakbayan nato, Bay, tungod kay nakalimot na kita pagtan-aw sa mga angay’ng ipasalamat. Kung buot gyud hunahunaon, mas daghan ang angay natong ipasalamat kay sa ipangayo. Itala ra gud karon dayon, Bay, ang mga butang sa imong kinabuhi nga angay nimo ipasalamat.

Ayaw pagpaabot sa takna sa Angelus, Bay, aron ka makapasalamat sa Makagagahum. Matag segundo sa imong adlaw, kanunay pagpasalamat. Himoa ang imong kinabuhi nga usa ka kinabuhi sa pagpasalamat. Na, kung mao ni imong buhaton, sigurado gyud ko nga may dakong kausabang mahitabo sa imong kinabuhi. Kung mao ni ang buhaton natong tanan dinhi sa dakbayan, pastilan, mas hapsay pa kining dakbayana kay sa buhok sa akong lolo nga gihiso-an og sabila. Pastilan gyud, Bay, ang tawong mapasalamaton ra ang kamaong mongisi sa isigkatawo. Ang tawong mapasalamaton ra ang kamao makighuy-huy sa isigkaingon. Mao bitaw nga mitoo gyud ako nga ang kalinaw ug ang pagpasalamat dili managlayo sa usa’g usa.

Gikan sa pagsubang sa adlaw inig buntag, hangtud inig salop niini inig kilum-kilom, padayon sa pagpasalamat sa Makagagahum. Ug kon makalimot ka pagpasalamat, dayon sa Gaisano Metro sa dili pa mobagting ang kampana sa alas says, aron mapahinumduman ka. Ayaw’g kaikog, Bay. Buhi ka nianang taknaa, ug angay kana ipasalamat.

Jan 012002
 

Misakay ko’g dyip ganinang hapon paingon sa Colon. Sa dihang hapit na ko maabot sa akong paingnan, mikuot ko sa akong gamay’ng pitaka ug mihulbot sa akong katapusang kwartang papel–usa ka dunot ug gum-os nga singkwenta pesos. Gitunol nako kini sa konduktor ug gitunolan ako niya sa akong sukli–upat ka gum-os nga diyes pesos nga papel ug usa ka singko pesos.

Ang mga tudlo sa konduktor nga nagtunol kanako sa akong sukli nagsipit og pinilo ug hinapnig nga mga kwartang papel–diyes pesos, baynte pesos, singkwenta pesos, usa ka gatos ka pesos–ug pulos gum-ot tanan.

Ambot nganong gum-ot gyud kasagaran kining mga kwartang papel nga nagbalhin-balhin og kamot dinhi sa atong dakbayan, Bay. Dili lang gum-ot ang mga papel kondili manimaho sab panagsa og langsa sa isda. Usahay gani may nagpilit pa’ng himbis sa isda. Usahay sab, may mga numero sa telepono ug pangalan sa wa hiilhing babaye o lalaki nga nangita’g phone pal.

Ang mga salaping papel nga bag-ong luwat sa Bangko Sentral sa Pilipinas kanunay gayu’ng tuskig. Mas kagumkom pa man gani kini kaysa chicharon. Apan dili madugay, mahanaw na ang katuskig niining mga papel samtang ipasa-pasa kini sa nagkalainlaing kamot pinaagi sa patigayon. Ingon niini ba sab ang tawo, Bay? Tuskig ug kagumkom ba kita sa sinugdanan, unya mohinay-hinay’g kalumoy, kalukmay, kalum-it, kagum-os, ug dayon kagisi latas sa pagdagan sa panahon?

Ingon niini ba sab ang kapalaran sa tawong kanunay nagbalhin-balhin? Mahisama ba sa salaping gum-os ang tawong wala’y nanag-iya, nagtagad, ug nag-alima?

Pastilang luoya sab sa mga dagway nila ni Bonifacio, Mabini, Quezon, Osmena, Roxas, ug Ninoy, Bay no? Imo kahang hulagway ang pasagdaang madugta, Bay, mosugot ka? Dili na lang nato hisgutan ang mga dagway nga gipatik sa usa ka libong salaping papel, kay pipila ra kanato ang makapanag-iya nianang kantidara niining panahon sa krisis. Ug kon makapanag-iya man gani ta’g ingon ana kadako nga kantidad, dali ra kaayo kanang mabu-ak-bu-ak ngadto sa mga dagway nila ni Bonifaco, Mabini, Quezon, ugbp. Taympa, kinsa gani na’ng tolo ka dagway sa usa ka libong papel, Bay? Si Tito, Vic, ug Joey? Wa kaayo ko’y kasayuran sa mga dagway nianang salapi-a, Bay, tungod kay panagsa ra ko makagunit nianang kantidara. Ug kon makakupot man gani ko’g ingon ana kadako nga kantidad, dili pa gyud akoa. Pastilan!

Pastilang lisura na magtigom karon og mga dagway ni Ninoy, Bay uy; mahal na kaayo ang mga palaliton karon. Hapit kada lihok nimo nanginahangla’g pagpagaan sa imong pitaka.

Gutom ka? Adto’g kan-anan ug gasto. Uhaw ka? Palit og sopdrinks ug gasto. Eskuyla ka? Na hala, enrol ngadto ug gasto. Gilaay ka? Hala, tan-aw og sine ug gasto. Labang ka sa dalan? Sige, labang dayon bisan dili pedestrian lane kay atua’y CITOM nga nag-atang sa atbang, nagnganga ang mga palad nga nagpaabot sa imong multa.

Nagbiga ka? Duaw sa Junquera–naa’y kalingawan didto nga dili mokabat og Ninoy (apan kung lab-as gani, matud pa sa bugaw, pag-andam lang og duha o tolo ka Ninoy). Labad imong ulo? Tomar og tambal–gasto na sab–o pagpamasahe–gasto gihapon. Nasakit ka? Hala, pug-i ang imong naughan nga pitaka aron ibayad sa ospital ug mga tambal.

Kamatyonon ka? Ayaw pagtuga-tuga diha’g kamatay diha kon wala ka’y ikagasto alang sa pagpa-embalsamar, lungon, ug bayranan sa lubnganan; labaw sa tanan, ayaw kamatay kon wala ka’y ikapapainit sa mga mobilar sa imong haya ug sa mga mohatod nimo sa lubnganan. Mahal na man gani ang pagpuyo, unsa na kaha ang pagkamatay. Pastilan, wala ka’y kapilian, Bay!

Ang kinabuhi sa modernong tawo, Bay, nag-agad sa kwarta. Mao diay’ng sa dili pa mosalop ang adlaw matag adlaw, gum-os na kaayo ang atong dagway ug gisi na atong mga kalag–mas gum-os pa sa salaping papel nga atong gikinahanglan aron mabuhi ug mamatay. Pastilan!

Jan 012002
 

Kon libuton nimo ang dakbayan, daghan ka’g makit-ang mga pahimangno nga susama sa “Ginadili ang pagpangihi dinhing dapita. Multa: P50″ ug “Iro ra ang mangihi dinhing dapita. Busa, kung iro ka, palihug iisa ang usa nimo ka tiil samtang nangihi.”

Ang labing makahimuot pa gyud, Bay, mao nga bisan dagko kaayo ang mga letra sa pahimangno, nanimaho gihapo’g angso ang mga dapit diin gidili ang pagpangihi. Wala pa sab ko makadungog og balita nga aduna’y gimultahan kay nagpataka’g pangihi.

Nganong magpataka man gyud og pangihi kining atong mga igsoong Sugbuanon, Bay uy? Sa tinuod lang, mahimo baya gyud pugngan ang tawag sa kinaiyahan hangtud makaabot ka’g dapit nga aduna’y mahimong kaihi-an. Ubay-ubay sab ta’g mga public toilet dinhi sa dakbayan, Bay.

Kini lang among mga silingan dinhi, Bay, pastilan pagka-iro og kinaiya. Bisan naa sila’y mga toilet sulod sa ilang puy-anan, mogawas gyud sa ilang koral aron mangihi sa poste sa VECO daplin sa kanal. Ambot naglagot ba kaha ni sila sa presyo sa kuryente? O kaha nagtoo silang makapatay sa mga nguyo-nguyo ilang ihi. O dili ba kaha gilihi-an sila’g iro. Ambot lang, wala ko masayod. Kuyawan gani ko, Bay, nga basin matapsingan unya sila sa mga nangaging sakyanan sa dalan samtang nagpahipi sila nianang poste sa VECO.

Nakabantay sab ka, Bay, nga mga lalaki ra ang kasagaran makapangahas og pagpangihi sa mga koral ug bongbong? Mas sayon ra man gud mangihi ang mga lalaki, Bay. Kung nagsul-ob ka’g pantalon, igo ra nimo ablihan ang zipper, kuoton ang imong amigo ug ipagawas, dayon mahimo na kang mopahayahay sa imong kaugilon samtang nagtindog basta duna la’y makasalipod.

Sa pikas bahin, maglisud og pataka’g pangihi ang mga babaye, Bay. Mas kumplikado ang ilahang pamaagi. Kinahanglan pa nila huboon ang ilang pang-ubos nga sapot, lakip ang pang-ilawom nga sapot. Unya, kinahanglan pa sab sila mopungko aron dili modagayday ang ihi sa ilang mga batiis.

Ahhh, Bay, pastilang lami-a sa pamati samtang mangihi. Labi na gyud kung puno kaayo ang imong pantog, pastilan, daw gibayaw sa ikapitong langit ang imong pamati. Mao ni hinungdan nga kanang mga lawak ihi-anan ug kalibanganan gitawag sa Iningles og comfort rooms kay makahatag gyud sila’g hilabihang kahayahay sa mga kaihi-on ug kalibangon. Apan, pastilan, kadaghanan sa mga Sugbuanong kalalakin-an magtoo man gyud gihapon nga ang kadalanan ug ang dakbayan usa ka dakong comfort room.

Ang pagpangihi sa mga lalaki, Bay, sama sa mga bombero nga nagpasirit og tubig sa balay’ng nagdilaab. Ang pagpangihi sa mga babaye, sama sa tubod nga nagbusagak. Busa kung naglaraw kang mangihi sa poste sa VECO puhon, Bay, siguradoha nga nagkayo ang poste aron naa ka’y ikapasangil sa pagpasirit og tubig dinha. O kung babaye ka, siguradoha nga dili ka makit-an og water refilling company representative kay basin masaypan kang bag-ong kaplag nga tubod ug tukuran ka’g water refilling station.

Jan 012002
 

Lisud na gyud ang atong panahon karon, Bay. Ti-aw mo, kaniadto ang bayranan sa among tubig dili ra molapas og usa ka libo. Pero sa miaging duha ka semana, miabot og tolo ka libo! Pastilan, Bay. Nagduda mi nga basin dunay buslot sa among mga tubo sa tubig kay bisan palong ang tanan namong mga gripo sa balay, kusog man gihapon ang dagan sa metro.

Nahinumdum lang ko’s binuang sa akong amigo kaniadto. Nanawag siya sa balay usa niana ka adlaw nga wala magpaila nga siya. Nagpaila hinuon siya nga taga-MCWD kuno siya ug nangutana, “Ser, palihug kuno ko’g tan-aw kung nagdagan pa ba ang inyong metro sa tubig.” Kay lagi, opisyal man kuno siya sa MC, midali-dali ko’g dagan paingon sa eskina diin nahimutang ang among metro sa tubig. Mibalik ko dayon aron motubag niya, “Oo, Ser, nagdagan man ang among metro, kusog kaayo.” Ang amaw nakong amigo miingon, “Ser, palihug ko’g gukod.”

Busa, Bay, nakahukom mi nga ipa-repipe na lang ang among tubo sa tubig. Gitahasan namo ang among silingan nga plumber nga mao’y mobuhat sa pag-repipe. Pastilan, Bay, mibungat man sad og labor fee nga usa ka libo! Pero, miuyon na lang pud mi, kay dinalian man sab. Mao kadto nga gisugdan na nila pag-repipe. Apan sa dihang hapit na unta sila mahuman og repipe, nabatyagan nila nga kulang diay ang tubo nga ilang napalit. Bay, ikaduha na karon nga adlaw nga gi-uhaw ang among mga gripo.

Pastilan ning naanad lagi sa dinato nga pagpuyo (pa-rich-rich pero diay to, dukot ang kinaon). Naanad ra man gud ko, Bay, nga moliso lang sa gripo ug mo-agas dayon ang tubig. Apan karon, napugos gyud ko’g sag-ob og tubig gikan sa poso sa among silingan. Dili man unta nako plano nga mag-body-building, apan naahat na lang gyud ko, Bay.

Hinaut pa ugma mahuman na og repipe ang among mga tubo. Sa pagkakaron, mopahuway una ko, Bay, kay gipamaulan ang akong mga bukton. Tulo gud to ka dagkong baril ang akong napuno og tubig ganina. Ako pa’y nagbomba sa poso, ako pa gyu’y nag-alsa sa balde latas sa dalan paingon sa among balay.

Bay, sa sunod, magpahimo na lang mi’g poso para dili na mi magsalig sa tubig sa MCWD.

Jan 012002
 

Kaniadtong nagtungha pa ako sa hayskul, gipabasa mi og usa ka sugilanon bahin sa usa ka bata nga nahibulong kaayo nganong nanganaog ang mga bitoon gikan sa langit paingon sa kabukiran. Binata kaayo nga kahibulong. Apan ang tinuod, dili bitoon ang iyang nakita kondili mga suga sa kabalayan nga gitukod sa bukid. Alang sa hamtong nga gipangutana sa bata, mga suga lamang kadtong nakita sa bata. Apan sa bata, tinuod nga mga bituon gayud ang iyang nakita sa bukid.

Kanus-a ka man katapusang nakayahat sa langit, Bay? Sayod ko nga ang mga manok mohangad gayud sa langit matag human nila’g inom og tubig. Apan dili ka man manok, busa kanus-a man ang katapusan nimong paghangad aron pangitaon ang mga bitoong gibitay sa langit?

Dinhi sa atong dakbayang masiga, Bay, lisud kaayo nato matagamtam ang kaanindot sa hayag sa kabitoonan tungod kay masilawan na man gud kita sa kahayag sa kaugalingon natong mga suga dinhi sa atong kabalayan ug kadalanan.

Ang talan-awon sa mangitngit nga langit nga giduslak-duslak sa linibong gagmay’ng tulbok, Bay, usa ka gasa nga dili mapalit og salapi. Apan pipila ra sa mga dakbayanon karon ang malingaw paghangad nianang dakong wanang sa langit matag gabii. Mas makalingaw na man gud ang TV, ang kidlap-kidlap sa strobe lights ug ang kaalingisngis sa tingog sulod sa disco bar, ang makaagning hayag sa mga suga sa kadalanan ug mga balay patigayon inig gabii, ang mga neon lights ug fluorescent lamps… Pipila na lang sa mga dakbayanon karon ang nakaamgo sa kabililhon ug kaanindot sa kinaiyahan?

Ang kahayag sa mga bitoon, Bay, nagagikan sa ilang kaugalingon. Dili sila sama sa bulan o mga planeta nga igo rang mosalamin sa kahayag sa adlaw (nga usa sab ka dakong bitoon, matod sa mga siyentipiko). Ang kahayag nga gikan sa bitoon usa ka tim-os nga kahayag, apan ang kahayag gikan sa bulan ug mga planeta taphaw tungod kay ang kahayag nila wala manukad gikan sa kahiladman.

Wala malahi ang kalipay sa kadaghanang dakbayanon nianang kahayag sa bulan ug mga planeta. Ang kalipay sa kadaghanan karon wala na magtubod gikan sa kaugalingon kondili nagagikan lamang sa mga butang materyal ug mapalit, mga butang tawhanon. Usa ka taphaw ug hamubong kalipay. Ug tungod kay nabutahan na man ang kadaghanan nato sa kahayag nga gipasikad sa mga butang nga gawas sa kaugalingon, maglisud na kita pagkita sa tinuod nga kahayag nga nagagikan sa atong kinahiladman. Sama ra gud kini sa atong pagtan-aw sa kabitoonan sa langit samtang nagtindog kita taliwala sa makasilaw nga mga suga sa dakbayan.

Busa, Bay, kon ikaw tawo nga nangita’g tinuod nga kahayag ug kalipay, hangad sa langit ug hinuklogi ang kahayag sa mga bitoon. Ug kon buot kang makakita og klaro sa mga bitoon, pagnga kanang mga suga nga nagsilaw sa imong panan-aw.

Copyright © 2002 - 2014 Elmer F. Montejo, Saksaksinagol.com