Jan 012002
 

Misakay ko’g dyip ganinang hapon paingon sa Colon. Sa dihang hapit na ko maabot sa akong paingnan, mikuot ko sa akong gamay’ng pitaka ug mihulbot sa akong katapusang kwartang papel–usa ka dunot ug gum-os nga singkwenta pesos. Gitunol nako kini sa konduktor ug gitunolan ako niya sa akong sukli–upat ka gum-os nga diyes pesos nga papel ug usa ka singko pesos.

Ang mga tudlo sa konduktor nga nagtunol kanako sa akong sukli nagsipit og pinilo ug hinapnig nga mga kwartang papel–diyes pesos, baynte pesos, singkwenta pesos, usa ka gatos ka pesos–ug pulos gum-ot tanan.

Ambot nganong gum-ot gyud kasagaran kining mga kwartang papel nga nagbalhin-balhin og kamot dinhi sa atong dakbayan, Bay. Dili lang gum-ot ang mga papel kondili manimaho sab panagsa og langsa sa isda. Usahay gani may nagpilit pa’ng himbis sa isda. Usahay sab, may mga numero sa telepono ug pangalan sa wa hiilhing babaye o lalaki nga nangita’g phone pal.

Ang mga salaping papel nga bag-ong luwat sa Bangko Sentral sa Pilipinas kanunay gayu’ng tuskig. Mas kagumkom pa man gani kini kaysa chicharon. Apan dili madugay, mahanaw na ang katuskig niining mga papel samtang ipasa-pasa kini sa nagkalainlaing kamot pinaagi sa patigayon. Ingon niini ba sab ang tawo, Bay? Tuskig ug kagumkom ba kita sa sinugdanan, unya mohinay-hinay’g kalumoy, kalukmay, kalum-it, kagum-os, ug dayon kagisi latas sa pagdagan sa panahon?

Ingon niini ba sab ang kapalaran sa tawong kanunay nagbalhin-balhin? Mahisama ba sa salaping gum-os ang tawong wala’y nanag-iya, nagtagad, ug nag-alima?

Pastilang luoya sab sa mga dagway nila ni Bonifacio, Mabini, Quezon, Osmena, Roxas, ug Ninoy, Bay no? Imo kahang hulagway ang pasagdaang madugta, Bay, mosugot ka? Dili na lang nato hisgutan ang mga dagway nga gipatik sa usa ka libong salaping papel, kay pipila ra kanato ang makapanag-iya nianang kantidara niining panahon sa krisis. Ug kon makapanag-iya man gani ta’g ingon ana kadako nga kantidad, dali ra kaayo kanang mabu-ak-bu-ak ngadto sa mga dagway nila ni Bonifaco, Mabini, Quezon, ugbp. Taympa, kinsa gani na’ng tolo ka dagway sa usa ka libong papel, Bay? Si Tito, Vic, ug Joey? Wa kaayo ko’y kasayuran sa mga dagway nianang salapi-a, Bay, tungod kay panagsa ra ko makagunit nianang kantidara. Ug kon makakupot man gani ko’g ingon ana kadako nga kantidad, dili pa gyud akoa. Pastilan!

Pastilang lisura na magtigom karon og mga dagway ni Ninoy, Bay uy; mahal na kaayo ang mga palaliton karon. Hapit kada lihok nimo nanginahangla’g pagpagaan sa imong pitaka.

Gutom ka? Adto’g kan-anan ug gasto. Uhaw ka? Palit og sopdrinks ug gasto. Eskuyla ka? Na hala, enrol ngadto ug gasto. Gilaay ka? Hala, tan-aw og sine ug gasto. Labang ka sa dalan? Sige, labang dayon bisan dili pedestrian lane kay atua’y CITOM nga nag-atang sa atbang, nagnganga ang mga palad nga nagpaabot sa imong multa.

Nagbiga ka? Duaw sa Junquera–naa’y kalingawan didto nga dili mokabat og Ninoy (apan kung lab-as gani, matud pa sa bugaw, pag-andam lang og duha o tolo ka Ninoy). Labad imong ulo? Tomar og tambal–gasto na sab–o pagpamasahe–gasto gihapon. Nasakit ka? Hala, pug-i ang imong naughan nga pitaka aron ibayad sa ospital ug mga tambal.

Kamatyonon ka? Ayaw pagtuga-tuga diha’g kamatay diha kon wala ka’y ikagasto alang sa pagpa-embalsamar, lungon, ug bayranan sa lubnganan; labaw sa tanan, ayaw kamatay kon wala ka’y ikapapainit sa mga mobilar sa imong haya ug sa mga mohatod nimo sa lubnganan. Mahal na man gani ang pagpuyo, unsa na kaha ang pagkamatay. Pastilan, wala ka’y kapilian, Bay!

Ang kinabuhi sa modernong tawo, Bay, nag-agad sa kwarta. Mao diay’ng sa dili pa mosalop ang adlaw matag adlaw, gum-os na kaayo ang atong dagway ug gisi na atong mga kalag–mas gum-os pa sa salaping papel nga atong gikinahanglan aron mabuhi ug mamatay. Pastilan!

Jan 012002
 

Kon libuton nimo ang dakbayan, daghan ka’g makit-ang mga pahimangno nga susama sa “Ginadili ang pagpangihi dinhing dapita. Multa: P50″ ug “Iro ra ang mangihi dinhing dapita. Busa, kung iro ka, palihug iisa ang usa nimo ka tiil samtang nangihi.”

Ang labing makahimuot pa gyud, Bay, mao nga bisan dagko kaayo ang mga letra sa pahimangno, nanimaho gihapo’g angso ang mga dapit diin gidili ang pagpangihi. Wala pa sab ko makadungog og balita nga aduna’y gimultahan kay nagpataka’g pangihi.

Nganong magpataka man gyud og pangihi kining atong mga igsoong Sugbuanon, Bay uy? Sa tinuod lang, mahimo baya gyud pugngan ang tawag sa kinaiyahan hangtud makaabot ka’g dapit nga aduna’y mahimong kaihi-an. Ubay-ubay sab ta’g mga public toilet dinhi sa dakbayan, Bay.

Kini lang among mga silingan dinhi, Bay, pastilan pagka-iro og kinaiya. Bisan naa sila’y mga toilet sulod sa ilang puy-anan, mogawas gyud sa ilang koral aron mangihi sa poste sa VECO daplin sa kanal. Ambot naglagot ba kaha ni sila sa presyo sa kuryente? O kaha nagtoo silang makapatay sa mga nguyo-nguyo ilang ihi. O dili ba kaha gilihi-an sila’g iro. Ambot lang, wala ko masayod. Kuyawan gani ko, Bay, nga basin matapsingan unya sila sa mga nangaging sakyanan sa dalan samtang nagpahipi sila nianang poste sa VECO.

Nakabantay sab ka, Bay, nga mga lalaki ra ang kasagaran makapangahas og pagpangihi sa mga koral ug bongbong? Mas sayon ra man gud mangihi ang mga lalaki, Bay. Kung nagsul-ob ka’g pantalon, igo ra nimo ablihan ang zipper, kuoton ang imong amigo ug ipagawas, dayon mahimo na kang mopahayahay sa imong kaugilon samtang nagtindog basta duna la’y makasalipod.

Sa pikas bahin, maglisud og pataka’g pangihi ang mga babaye, Bay. Mas kumplikado ang ilahang pamaagi. Kinahanglan pa nila huboon ang ilang pang-ubos nga sapot, lakip ang pang-ilawom nga sapot. Unya, kinahanglan pa sab sila mopungko aron dili modagayday ang ihi sa ilang mga batiis.

Ahhh, Bay, pastilang lami-a sa pamati samtang mangihi. Labi na gyud kung puno kaayo ang imong pantog, pastilan, daw gibayaw sa ikapitong langit ang imong pamati. Mao ni hinungdan nga kanang mga lawak ihi-anan ug kalibanganan gitawag sa Iningles og comfort rooms kay makahatag gyud sila’g hilabihang kahayahay sa mga kaihi-on ug kalibangon. Apan, pastilan, kadaghanan sa mga Sugbuanong kalalakin-an magtoo man gyud gihapon nga ang kadalanan ug ang dakbayan usa ka dakong comfort room.

Ang pagpangihi sa mga lalaki, Bay, sama sa mga bombero nga nagpasirit og tubig sa balay’ng nagdilaab. Ang pagpangihi sa mga babaye, sama sa tubod nga nagbusagak. Busa kung naglaraw kang mangihi sa poste sa VECO puhon, Bay, siguradoha nga nagkayo ang poste aron naa ka’y ikapasangil sa pagpasirit og tubig dinha. O kung babaye ka, siguradoha nga dili ka makit-an og water refilling company representative kay basin masaypan kang bag-ong kaplag nga tubod ug tukuran ka’g water refilling station.

Jan 012002
 

Lisud na gyud ang atong panahon karon, Bay. Ti-aw mo, kaniadto ang bayranan sa among tubig dili ra molapas og usa ka libo. Pero sa miaging duha ka semana, miabot og tolo ka libo! Pastilan, Bay. Nagduda mi nga basin dunay buslot sa among mga tubo sa tubig kay bisan palong ang tanan namong mga gripo sa balay, kusog man gihapon ang dagan sa metro.

Nahinumdum lang ko’s binuang sa akong amigo kaniadto. Nanawag siya sa balay usa niana ka adlaw nga wala magpaila nga siya. Nagpaila hinuon siya nga taga-MCWD kuno siya ug nangutana, “Ser, palihug kuno ko’g tan-aw kung nagdagan pa ba ang inyong metro sa tubig.” Kay lagi, opisyal man kuno siya sa MC, midali-dali ko’g dagan paingon sa eskina diin nahimutang ang among metro sa tubig. Mibalik ko dayon aron motubag niya, “Oo, Ser, nagdagan man ang among metro, kusog kaayo.” Ang amaw nakong amigo miingon, “Ser, palihug ko’g gukod.”

Busa, Bay, nakahukom mi nga ipa-repipe na lang ang among tubo sa tubig. Gitahasan namo ang among silingan nga plumber nga mao’y mobuhat sa pag-repipe. Pastilan, Bay, mibungat man sad og labor fee nga usa ka libo! Pero, miuyon na lang pud mi, kay dinalian man sab. Mao kadto nga gisugdan na nila pag-repipe. Apan sa dihang hapit na unta sila mahuman og repipe, nabatyagan nila nga kulang diay ang tubo nga ilang napalit. Bay, ikaduha na karon nga adlaw nga gi-uhaw ang among mga gripo.

Pastilan ning naanad lagi sa dinato nga pagpuyo (pa-rich-rich pero diay to, dukot ang kinaon). Naanad ra man gud ko, Bay, nga moliso lang sa gripo ug mo-agas dayon ang tubig. Apan karon, napugos gyud ko’g sag-ob og tubig gikan sa poso sa among silingan. Dili man unta nako plano nga mag-body-building, apan naahat na lang gyud ko, Bay.

Hinaut pa ugma mahuman na og repipe ang among mga tubo. Sa pagkakaron, mopahuway una ko, Bay, kay gipamaulan ang akong mga bukton. Tulo gud to ka dagkong baril ang akong napuno og tubig ganina. Ako pa’y nagbomba sa poso, ako pa gyu’y nag-alsa sa balde latas sa dalan paingon sa among balay.

Bay, sa sunod, magpahimo na lang mi’g poso para dili na mi magsalig sa tubig sa MCWD.

Jan 012002
 

Kaniadtong nagtungha pa ako sa hayskul, gipabasa mi og usa ka sugilanon bahin sa usa ka bata nga nahibulong kaayo nganong nanganaog ang mga bitoon gikan sa langit paingon sa kabukiran. Binata kaayo nga kahibulong. Apan ang tinuod, dili bitoon ang iyang nakita kondili mga suga sa kabalayan nga gitukod sa bukid. Alang sa hamtong nga gipangutana sa bata, mga suga lamang kadtong nakita sa bata. Apan sa bata, tinuod nga mga bituon gayud ang iyang nakita sa bukid.

Kanus-a ka man katapusang nakayahat sa langit, Bay? Sayod ko nga ang mga manok mohangad gayud sa langit matag human nila’g inom og tubig. Apan dili ka man manok, busa kanus-a man ang katapusan nimong paghangad aron pangitaon ang mga bitoong gibitay sa langit?

Dinhi sa atong dakbayang masiga, Bay, lisud kaayo nato matagamtam ang kaanindot sa hayag sa kabitoonan tungod kay masilawan na man gud kita sa kahayag sa kaugalingon natong mga suga dinhi sa atong kabalayan ug kadalanan.

Ang talan-awon sa mangitngit nga langit nga giduslak-duslak sa linibong gagmay’ng tulbok, Bay, usa ka gasa nga dili mapalit og salapi. Apan pipila ra sa mga dakbayanon karon ang malingaw paghangad nianang dakong wanang sa langit matag gabii. Mas makalingaw na man gud ang TV, ang kidlap-kidlap sa strobe lights ug ang kaalingisngis sa tingog sulod sa disco bar, ang makaagning hayag sa mga suga sa kadalanan ug mga balay patigayon inig gabii, ang mga neon lights ug fluorescent lamps… Pipila na lang sa mga dakbayanon karon ang nakaamgo sa kabililhon ug kaanindot sa kinaiyahan?

Ang kahayag sa mga bitoon, Bay, nagagikan sa ilang kaugalingon. Dili sila sama sa bulan o mga planeta nga igo rang mosalamin sa kahayag sa adlaw (nga usa sab ka dakong bitoon, matod sa mga siyentipiko). Ang kahayag nga gikan sa bitoon usa ka tim-os nga kahayag, apan ang kahayag gikan sa bulan ug mga planeta taphaw tungod kay ang kahayag nila wala manukad gikan sa kahiladman.

Wala malahi ang kalipay sa kadaghanang dakbayanon nianang kahayag sa bulan ug mga planeta. Ang kalipay sa kadaghanan karon wala na magtubod gikan sa kaugalingon kondili nagagikan lamang sa mga butang materyal ug mapalit, mga butang tawhanon. Usa ka taphaw ug hamubong kalipay. Ug tungod kay nabutahan na man ang kadaghanan nato sa kahayag nga gipasikad sa mga butang nga gawas sa kaugalingon, maglisud na kita pagkita sa tinuod nga kahayag nga nagagikan sa atong kinahiladman. Sama ra gud kini sa atong pagtan-aw sa kabitoonan sa langit samtang nagtindog kita taliwala sa makasilaw nga mga suga sa dakbayan.

Busa, Bay, kon ikaw tawo nga nangita’g tinuod nga kahayag ug kalipay, hangad sa langit ug hinuklogi ang kahayag sa mga bitoon. Ug kon buot kang makakita og klaro sa mga bitoon, pagnga kanang mga suga nga nagsilaw sa imong panan-aw.

Jan 012002
 

Hapit na moabot ang Pasko! Apan mora’g pipila lamang sa mga Sugbuanon ang naghinamhinam sa pag-abot niini.

Kaniadto, Septembre pa lang gani, magsugod na’g pangaykay ang mga kabalayan sa ilahang mga tinagoang dekorasyon sulod sa kaban. Ipangkutay na ang mga Christmas lights sa bisan asang dapit nga mahimong kabitayan–tanom, kahoy, bongbong, pultahan, bintana, poste…

Sa kahanginan sab, mabati na nimo ang mga bugnaw nga honi sa Pasko. Ang mga bata magsugod na’g libot sa tibuok baranggay matag gabii aron manaygon. Septembre pa lang gani, nakahimo na sila sa ilang kahimanan sa pagpanaygon: gipiyapi nga mga tansan nga gilansang sa lipak.

Manggawas na gikan sa suok ang mga karakter sa sugilanon sa Pasko–Jesus, Maria, Jose, ang Tulo ka Hari, ang mga Magbalantay ug mga karnero, ang mga anghel, ang dakong bitoon, ang kabaw, ug ang kabayo. Magsugod na pagpasundayag ang mga banay sa ilang mga belen, ma-papel o ma-figurine.

Kaniadto, Septembre pa lang gani, ang mga katabang sa balay manghiling na sa karaang Christmas tree ug limpyohan na kini sa mga lawa-lawa. Trapohan na og basang nuog ang mga bolang bulawan ug pilak.

Sa mga kisame ug mga kadalanan, makita na nimo ang nag-awp-awp nga mga parol–mga parol nga nagkadaiya ang tabas ug kolor. May porma’g bitoon. May porma’g buwak.

Nobyembre na, Bay, apan nihit pa ang mga timailhan sa pag-abot sa Pasko. Gawas tingali sa mga dagkong tindahan, pipila ra sa mga Sugbuanon ang nangandam alang sa Pasko. Mora’g sidsid pa lamang sa anino sa Pasko ang mitabon sa tibuok Sugbo.

Sa akong tan-aw, Bay, mora’g gamay ra ang atong kan-on karong umaabot nga Noche Buena. Mora’g dili kaayo buhong ang atong pagsaulog sa Pasko karong tuiga, Bay. Napangos man gud pag-ayo ang atong ekonomiya gumikan sa mga politikanhon ug kulturanhon nga mga panghitabo. Dili ikalimod nga napiangan ang mga pitaka sa atong mga igsoong Sugbuanon karong tuiga.

Apan wala kini magpasabot nga dili magmalipayon ang umaabot nga Pasko. May pipila siguro nga moingon nga masulub-on ang ilang pagsaulog sa Pasko tungod kay wala sila’y ikapalit og pang-Noche Buena, o wala sila’y madawat nga pinaskohan. Pastilan, Bay, pagkamabaw niana nga panglantaw sa Pasko!

Ang kalipay wala manukad sa mga kalibutanong butang. Ang kalipay naggumikan sa kahiladman sa tawo. Ang kalipay naggumikan sa dakong paglaum nga bisan sa taliwala sa naghingapin nga pag-antus, nagminahalay ug nagkahiusa gihapon kitang tanan. May panultihon sa Latin, Bay, “Ubi caritas et amor, Deus ibi est.” Kung asa anaa ang panaghigugmaay ug pagminahalay, anaa ang Dios. Ug kung asa anaa ang Dios, anaa ang kalipay. Simple ra kaayo, Bay no? Wala’y gisulti nga kung asa anaa ang queso de bola, anaa ang kalipay. Gugma lamang ang gikinahanglan aron kita malipay, Bay. Ma-dato ka o ma-kabus, kung gihikawan ka sa paghigugma, ang imong Pasko sama sa parol nga napunderan og bombilya ug nabasa sa ulan.

Hapit na matapos ang Nobyembre ug taliabot na ang Disyembre, Bay. Ayaw hutda og palit ang tanang mansanas sa Gaisano ha? Dili kana mao ang tuburan sa kalipay sa umaabot nga Pasko. Ipanghatag na’ng ubang mansanas diri nako.

Jan 012002
 

Hapit na ang Sinulog. Pila ka adlaw na lang, mag-Pit Senyor na sab ang tibuok Sugbo. Kining Pangilin sa Santo Nino sa Sugbo, Bay, usa sa mga kinaham ug inila nga kasaulogan sa mga Sugbuanon. Inila kini dili lamang sa mga igsoon natong Filipino, kondili sa mga banyagang dumuduong sab.

Daghang mga langyaw ang moduaw sa Sugbo matag Sinulog, Bay. Tingali tungod kay maayo kaayo pagkabaligya sa atong Department of Tourism ang maong kasaulogan. Kung daghang banyaga, daghang dolyar ang mosulod sa nasod. Kung daghang dolyar, dako ang abag sa ekonomiya. Kung lig-on ang ekonomiya, kitang mga lumulupyo ang mabulahan, di ba?

Busa, ayaw’g katingala kung ubay-ubay ka’g masugatan nga mga banyagang dumuduong karong mga panahona. Matod pa sa usa ka balita sa mga mantalaan, bisan niadtong miaging semana pa lang, puno na ang mga hotel dinhi sa dakbayan.

Nganong batobalani man kaayo kining Sinulog, Bay? Nganong daghang tawo man ang naagni niini?

Nganong sikat man lagi gihapon ang Sinulog bisan sa mga dili banyaga, Bay? Nganong daghang Sugbuanon man nga atua sa nagkadaiyang suok sa kalibutan ang nangandoy makauli dinhi sa Sugbo panahon sa Sinulog? Tungod ba kini sa sayaw-sayaw sa kadalanan matag ikatolong Dominggo sa Enero?

Bay, sa dili ka pa mabuta sa komersiyalismo nga mituhop na sa atong pagsaulog sa Sinulog, aduna ko’y pangutana. Kaila ka’g “panaad”? Pananglitan, duna ko’y ipabuhat nimo nga lisud kaayo lampuson. Kung mabuhat nimo kini, molatay ko sa alambre. Nanaad ako nga molatay sa alambre kung matuman nimo ang akong hangyo. Mao kana’y panaad, ug wala malahi niini ang mga panaad nga gihimo sa atong mga igsoong deboto ngadto sa Santo Nino. Gituhoan nga gabaan ang si bisan kinsang dili motuman sa ilang panaad ngadto sa Santo Nino.

Panaad. Sa akong pangagpas, mao kini ang hinungdan nganong mangandoy pag-uli ang kadaghanan natong mga igsoong Sugbuanon nga atua sa halayo. Tingali, kadaghanan sa mga moduaw nga banyaga naagni lamang sa sayaw-sayaw. Apan ang kasagaran sa mga Sugbuanon mobalik gayud aron motuman sa ilang panaad sa Santo Nino.

Senor Santo Nino, kung imo lamang akong panalipdan batok sa mga katalagman samtang nagtrabaho ko didto sa Dubai, manaad gyud ko pag-uli matag Sinulog aron modagkot og kandila sa imong altar.

Senor Santo Nino, kung imo lamang akong gasahan og anak nga lalaki (kay unom na ka buok akong anak–pulos babaye!), manaad gyud ko pag-Sinu’ug matag Biyernes sa basilica. Dili gyud ko mobayad lang nianang mga manang nga namaligya’g kandila nga tag-piso.

Senor Santo Nino, kung imo lamang akong papasaron sa among board exam sa Accountancy, manaad gyud ko nga mohalok sa imong imahen (bahala na’g taas ang laray sa mga tawo) diha sa basilica matag Biyernes ug modagkot og kandila isip pasalamat kanimo.

Senor Santo Nino, kung imo lamang luwason ang akong bugtong anak gikan sa iyang balatian, manaad gyud ko nga mag-ampo sa imong nobena matag Biyernes ug modagkot og kandila diha sa basilica matag piyesta nimo.
Bay, kini mga tipik lamang sa mga nagkalain-laing panaad nga himoon sa bagang duot sa katawhan nga nagmahal sa Balaang Bata. Dili sab ikatingala nga dili lamang mga Sugbuanon ang molitok niining mga panaad alang sa Balaang Bata; lakip sab ang daghang mga igsoon natong Filipino.

Kining kultura sa panaad dako kaayo’g kalambigitan sa atong naandang katahuran: “Pit Senyor!” Aduna’y nag-ingon nga ang orihinal nga katahuran mao kini: “Sangpit Senyor!” Ang maong katahuran, Bay, nagpadayag sa dakong pagsalig sa mga tawo diha kang Santo Nino. Matud pa sa nobena alang sa Santo Nino, dili gayud kuno niya ilimod ang tanang mga hangyo niadtong tawo nga moduol ug mosangpit kaniya. Busa, haum kaayo ang atong katahuran: “Sangpit Senyor!” Apan tungod sa atong katapulan, namubo na lang hinuon ug nahimong “Pit Senyor!” Pastilan!

Bisan kanang sayaw nga abante-kausa-atras-kaduha nga gitawag nato’g Sinulog, gikan kana sa paganong sayaw sa mga karaang Sugbuanon isip pagsimba sa ilang mga diyos-diyos kaniadtong karaang panahon. Pag-abot sa mga Kastila, gipulihan nila ang mga imahen sa paganong anito og mga imaheng Katoliko, sama sa krusipiho ug Santo Nino. Hinuon, wala mawala sa kulturang Sugbuanon ang sayaw sa pagsimba, apan sa pag-abot sa mga Kastila, ang sayaw sa pagsimba gipahinungod na sa mga karaang Sugbuanon ngadto sa Santo Nino, ug dili na sa mga paganong anito. Busa, natawo ang kasaulogan nga gitawag nato karon og Sinulog.

Busa, Bay, ang Sinulog dili lamang usa ka ethnic dance sama sa Singkil o Maglalatik. Usa kini ka sayaw-pangaliyupo (dance-prayer) o simbayaw (simba-sayaw o worship dance). Ang Sinulog usa ka sayaw sa pagsangpit ngadto sa Balaang Bata.

Sa laing bahin, Bay, pasagdan nato kadiyot kanang mga kandila sa basilica ug ipunting nato ang atong panan-aw sa sekular nga aspekto niining dakong Pangilin. Nakahigayon ko paghapit sa Fuente Osmena ganina. Pastilan, Bay! Sadya kaayo ang rotunda ug daghang mga tawo ang nag-alipungad didto. Unsa’y hinungdan? Daghan! Aduna’y mga naninda og pagkaon. Aduna’y mga duwa. Aduna’y mga pasundayag-kulturanhon diha sa dakong entablado nga gitukod sa komiteba sa Sinulog niining dakbayan. Ang tibuok rotunda, Bay, nahisama sa usa ka dakong peryahan nga gikoralan og lingin.

Pastilang daghanang mga tawo, Bay! Bata, tiguwang, babaye, lalaki, bayot, tomboy, hip-hop, retro, de-barong, de-t-shirt, bag-ong ligo, wala’y ligo, estudyante, OSY (out-of-school youth),… Nagbaha og mga tawo ang rotunda. Nag-ilogay sa imong panan-aw ang mga talan-awon ug kalingawan. Nagbaha sab ang pagkaon ug mga tinda.

Naglakaw ko gikan sa rotunda paingon sa Colon, agi’g Jones Avenue. Pastilan, Bay, abi ba nako’g ang mga makalingaw nga talan-awon atua ra sa rotunda! Diha sa sidewalk gikan sa eskina sa Abellana National School hangtud sa eskina P. del Rosario, Bay, naglaray ang mga tindahang gi-atopan og trapal.

Pastilan, Bay, lain-lain lang ang mga gitinda didto. Pagkaon, sinina, bag, kutsara, tinidor, kutsilyo, sundang, VCD, VCD player, relo, kuwintas, panty, bra, brief, bakus, sunglasses, radyo, habol, ug uban pa. Nahisama kining bahina sa dakbayan sa usa ka gamay nga department store. Gitugotan sa pamunoan niining dakbayan ang pagpaninda dinhing dapita, Bay, aron madugang-dugangan ang salapi sa panudlanan sa atong dakbayan. Apan temporaryo lamang kining maong mga tindahan. Inig human sa Sinulog, gub-on ra sab kining mga tindahan. Si-ut kaayo ang agianan, Bay!

Wala gayud nako kapugngi ang paghapit-hapit sa mga tindahan, Bay. Nadani man gud ko sa nagkadaiyang kolor sa mga naglaray nga mga tinda. Nalipong ko kadiyot didto sa siyudad, Bay.

Pastilan, Bay, kung buot hunahunaon, ang mga susamang kalingawan sa mata, dila, dalunggan, ug ilong mao’y hilabihang nakapahaylo sa dakong bahin sa mga moduaw dinhi sa Sugbo matag Sinulog.

Busa, Bay, kung aduna ka’y laraw pagduaw sa dakbayan niining panahon sa Sinulog, pagdala og daghang Biogesic kay basin malipong sab ka sa kadaghan sa tawo o sa nagkalain-laing kolor. Ayaw na lang pagdala’g tubig kay dagha’g namaligya og binotelyang mineral water. Ug sa imong paglaroy-laroy niining kadalanan sa Dakbayan sa Sugbo panahon sa Sinulog, hinaut unta dili nimo kalimtan nga ang tinuod nga kahulogan sa Sinulog dili kanang mga tindahan duol sa Abellana, o kanang sayaw-sayaw sa kadalanan. Hinonoa, mahinumduman unta nimo nga ang Sinulog usa ka kasaulogan sa dakong pagtoo sa mga Sugbuanon alang sa ilang kaduolan, kasaligan, ug masangpit nga Senor Santo Nino.

Jan 012002
 

Bisan sa naghingutas nga ekonomiya sa atong nasud karon, nabusog gihapon ko sa mga butang Paskohanon.

Una, nabusog ko sa noche buena. Nagkapundok ang akong pamilya panahon sa noche buena, ug kana makabusog sab nga talan-awon. Nahinumdum hinuon ko’s Balaang Banay didto sa Nasaret. Pastilan!

Ikaduha, nabusog ko sa pulbura. Pipila ka gutlo sa wala pa mag-tungang gabii, nagsugod na’g dagkot ang among mga silingan sa ilang whistle bomb, kwitis, rebintador, Judas belt, fountain, butterfly, ug uban pa isip malipayong pagsugat sa Pasko. Abi ba nako’g aduna’y buslot ang bulsa sa mga Pinoy karong tuiga? Nagpaka-paka sa mga pabuto sa among mga silingan, Bay. Pastilan, kung huyang lang tingali ko’g kasingkasing, tingali’g nalisang na ko ug gihubag-hubagan. Nanghinaut na lang ko nga gawas sa mga pabutong gidagkotan sa among mga silingan, aduna sab sila’y pagakan-on alang sa noche buena. Pastilan, sila ang nagpabuto apan kami ang mihanggab sa aso sa pulbura. Kining mga pabuto sab ang hinungdan nganong wala na lang ko mosimba sa misa de aguinaldo, Bay, kay basin hitapsingan unya ko og nasaag nga kwitis.

Ikatolo, nabusog ko sa mga daygon sa mga bata. Pastilang alingisngisa sa gi-uyog-uyog nga tansan sa mga bata! Diha’y nag-inusarang batang lalaki nga mi-awit og “We wish you a merry Christmas” ug “Ania kami”. Nagtoo tingali siyang daghan siya; o basin aduna siya’y multiple personality disorder, Bay no? Paghuman niya’g awit, misiyagit dayon siya’g “Maayong Pasko!” Wala mi mitubag, busa misiyagit siya’g “Maayong Pasko uy!” Pastilan, mamugos man diay! Busa mili-li ko sa among bintana ug mibalos og siyagit, “Balik lang inig baynte singko, Dong!” Dinhi sa among balay, Bay, naanad man gud mi nga dili manghatag sa mga mananaygon kung dili pa molapas ang Pasko. Natagam na man gud mi kaniadto niadtong mga bata nga magbalik-balik og daygon sa among balay sa usa lamang ka gabii. Ang nakapait pa gyud kay mamalita dayon sila sa ilang mga kaubang mananaygon (kay magpunduk-pundok man ni sila, sama’s pasayan sa tiyangge), “Adto mo anang ilang ku-an ay, manghatag na sila.” Pastilan ning mga bataa! Lingaw kaayo sila, Bay, apan wala ko masayod kung nakasabot sila sa ilang gibuhat o sa tinuod nga kahulugan sa ilang pagpanaygon.

Ikaupat, nabusog ko sa mga daygon sa mga pastores nga gikan sa kabukiran ug probinsiya. Uban sa popular nga “Kasadya Ning Taknaa” ug “Ania Kami,” giawit sab nila ang mga wala kaayo hi-ilhing mga Paskohanong honi nga Sugbuanon sama sa “Sumad karon ang kalibutan magpangilin…,” “Gloria in excelsis Deo! Awit sa atong Ginoo nga natawo niarong panahona…,” “Ania kami karon kaninyo nanaygon, ayaw’g hikalimti ang Paskong halandumon…,” “Pasko na man usab karon, ang tanan magmalipayon…,” ug uban pang nga maanindot nga Paskohanong awit.

Ikalima, nabusog ko sa mga pinaskohan nga akong nadawat gikan sa mga kahigalaan, kabanay, ug kaparyentihan. Klaro na tingali kaayo nga naglaylay na ang akong lagay, Bay, kay kasagaran sa ilang gihatag nako mga brief man. Pili lang, aduna’y Calvin Klein, Calvin Klein kunohay, Hanford, Bench, Bench kunohay, Hanes, Hanes kunohay… Pastilan!

Ika-unom, nabusog ko sa panagway sa Balaang Banay sa among Belen. Kumpleto pa ang among Belen, Bay. Anaa pa ang kabaw ug baka, ang tolo ka hari, ang anghel, ang mga magbalantay ug mga karnero, ug anaa pa sab si Susmaryosep (Jesus, Maria, ug Jose)! Tungod sa maayong paghipos sa akong Nanay, wala pa intawon mangapunggot ang mga ulo sa mga figurine.

Ikapito ug ang hilabihang nakabusog nako, Bay, mao ang kalipay sa Pasko. Tinuod, nabusog ko sa mga kalibutanong butang, apan mga pinisik lamang kini sa dako kaayong kalipay nga dala sa Manunubos nga natawo sa Belen mga duha ka libo ka tuig na ang milabay. Wala ko malimot sa tinuod nga kahulugan sa Pasko, Bay uy! Ug ang kahulugan sa Pasko mao kini: Tungod sa dakong paghigugma sa Dios sa Iyang katawhan, Iyang gipadala ang Iyang bugtong anak nga si Jesus, aron nga si kinsa ang motuo sa Iyang mensahe sa kalingkawasan maluwas. Makakurat, Bay no? Gilaliman ka’g huboan nimo ang imong kaugalingon sa imong gahum ug himaya, mopuyo isip tawo–huyang ug puno sa kasakit–dinhi sa kalibutan, tungod ug tungod lamang sa wala’y pu-as nga gugma? Apan ingon niana kalapad ang gugma sa Dios alang kanimo, Bay. Mao kana’y matang sa gugma nga dili matukib. Mao kana ang gugma nga gisaulog nato matag Pasko. Nanghinaut ko nga mapuno sa kalipay sa Pasko ang imong mga adlaw, Bay, ug nga mabusog sab ka sa mga butang Paskohanon.

Jan 012002
 

Nagtagbo mi sa akong higala ganinang buntag lang. Mitimbaya ako kaniya og “Maayong Pasko ug bulahang Bag-ong Tuig!” Gisinghagan man hinuon ko niya. Nagkanayon siya nga nahuman na ang Pasko, busa dili na kuno tukma ang akong timbaya.

Pastilan, Bay, usa kini ka dakong sayop sa pagsabot sa Pasko. Adunay mga tawo, sama sa akong naasoy’ng higala, nga nagtoo nga ang Pasko magsugod ug mahuman inig Disyembre 25 ra gayud. Adunay ubang nagtoo nga ang Pasko magsugod inig sugod sab sa mga -ber nga bulan (September ngadto sa December) ug mahuman inig Disyembre 25. Adunay sa’y mga tawong nagtoo nga ang Pasko magsugod inig Disyembre 25 ug mahuman inig Pangilin sa Kandelarya (Candlemas o Feast of the Presentation of the Lord, inig Pebrero 2).

Ang Simbahan nagtudlo nga ang panahon sa Pasko magsugod inig Disyembre 25 (Adlaw sa Pagkatawo ni Jesus) ug mahuman inig Enero 6 (Pangilin sa Three Kings, o sa mga pulong sa liturhiya, Pangilin sa Epipaniya o Epiphany). Apan kay lagi, kitang mga Pinoy masadya ug malipayon man og kinaiya, ato gayu’ng inaton ang pagsaulog sa Pasko. Pastilan, Bay, kung mahimo pa lang saulugon ang Pasko hangtud sa Miyerkoles sa Badlis (Ash Wednesday), ato gyud kining buhaton.

Dili na nato lalisan kana, Bay, kay basin makalimtan nato ang unod sa kasaulogan sa Pasko. Dili sulagma nga nagsunod ang Pasko ug ang Bag-ong Tuig, Bay. Kung tugkaron gyud nato ang kalambigitan sa duha, makita nato ang ilang panaglahi ug panagsama.

Ang Bag-ong Tuig usa ka sekular nga holiday, buot ipasabot nga dili relihiyoso o kalagnon ang kinaiya niini. Ang Bag-ong Tuig mao ang sinugdanan sa lain na sad nga tuig sa kalendaryo. Matod pa sa koro sa popular nga kantang “Kasadya Ning Taknaa,” Bay, ang bag-ong tuig kuno nagpasabot sab og bag-ong kinabuhi. Mao nga magkara-kara dayon ang mga tawo paghimo sa ilang mga New Year’s Resolutions–talaan sa mga kinaiya ug gawi nga angay’ng bag-uhon.

Sa liturhika sa Simbahan, ang Pasko mao ang sinugdanan sa kabag-ohan sa kalibutan. Niining adlawa atong gihandum ug gisaulog ang pagkunsad sa Manunubos dinhi sa yuta. Kay lagi si Jesus man ang “mobag-o sa dagway sa yuta,” makaingon kita nga ang iyang pag-abot mao ang sinugdanan sa kabag-ohan. Busa, makaingon kita nga ang Pasko mao ang “Bag-ong Tuig” sa Simbahan ug kalibutan (ayaw’g saypa sa opisyal nga Bag-ong Tuig sa liturhikanhong kalendaryo–ang Unang Dominggo sa Adbiyento, dili ang Pasko).

“Bag-ong Tuig, bag-ong kinabuhi…” Pastilan, Bay, matag tuig ta maghimo sa atong New Year’s Resolutions ug unsa man ang nabag-o? Dili na ko mamalikas. Dili na ko manigarilyo. Dili na ko mopalabi og inom. Dili na ko mamakak. Dili na ko maglakwatsa. Dili na ko mokaon og tambok. Dili na ko maglangay-langay. Dili na ko mag-usik-usik sa salapi. Kining tanan mga panaad nga sagad maapil sa talaan. Ug kung wala’y lig-ong kabubut-on ang naghimo niining mga panaad, dili madugay mapapas ra kini sa talaan ug makalimtan. Kalas kaayo sa tinta ug papel, Bay no? Pila na ka Bag-ong Tuig ang milabay apan mamalikas lang gihapon si Ondong, mausikon lang gihapon si Inday sa salapi. Ngano man? Tungod kay ang “Bag-ong Tuig, bag-ong kinabuhi”, alang sa mga sama kanila, usa lamang ka kasaulogan nga magsugod ug matapos sa Enero 1 lamang.

Pastilan, Bay, kung magbaton pa lang kita og lig-ong kabubut-on sa pagtuman sa atong mga panaad sa Bag-ong Tuig no, tingali dili lisud kab-uton ang “Bulahang Bag-ong Tuig.” Kung ang atong pagsaulog sa Bag-ong Tuig ato pa lang inaton sama sa pag-inat nato sa pagsaulog sa Pasko, tingali sayon ra kaayo kab-uton ang usa ka “Bulahang Bag-ong Tuig.”

Maayong Pasko kanimo, Bay, ug hinaut mabulahan ka sa Bag-ong Tuig.

Jan 012002
 

Kining paghandum ug pagtahod sa atong mga mihalin na nga mga katigulangan ug mga apohan, Bay, usa kini ka Pilipinhong gawi. Mao nga matag abot sa Adlaw sa mga Minatay maghugop dayon ang bagang duot sa katawhan diha sa mga menteryo.

Pastilan, Bay, dinhi ra tingali ka sa Pilipinas makatagbo og mga tawong magdala og mga pagkaon inig duaw nila sa lubnganan sa ilang mga kabanay nga mihalin na. Ang paghalad og pagkaon sa mga minatay, Bay, sa akong pagkasayod, usa ka gawi nga napunit nato gikan sa mga Insik.

Dili ko masayop, Bay, matag Adlaw sa mga Minatay, mosanag gayud ang mga menteryo sa linibong kandila nga ihalad isip pag-ampo sa mga tawo. Magbaha pud ang nagkadaiyang mga bulak–bulak nga sinulod og lata, bulak nga sinulod og mahalon nga flower vase, bulak nga dagko, bulak nga gagmay, bulak nga puti, bulak nga pula, bulak nga mahalon (sama sa orchids), bulak nga tinuod, bulak nga plastic. Kining mga buluhaton usa kini ka timaan sa atong dakong pagtahod sa mga minatay.

Ang Pilipinhong pagsaulog sa Adlaw sa mga Minatay, Bay, dili usa ka masulub-ong kasaulogan, hinonoa, usa kini ka sadya nga kasaulogan. Usa kini sa mga adlaw diin managtapok ang tibuok banay aron paghandum sa mga pinalanggang namatay na.

Usa sab kini ka adlaw sa pag-umol sa mga kandila. Pastilan, Bay, mga bata ang kasagaran nabantayan nako nga molibot sa menteryo aron mangtigum og mga tinulo sa kandila. Ilaha kining gamiton aron paghimo na sab og mga kandila. Recycling kaayo, Bay. Ug kung dili ka magbantay, lipaton lang ka’s mga bata. Ang imong humot nga kandili nga bag-o pang gi-ugsok mokalit la’g kahanaw.

Sa miaging mga tuig, gitugotan ang pagdala og mga cassette ug sound systems sulod sa menteryo. Apan kay mi-abuso man ang kadaghanan (magpatukar man gud og saba nga honi, disco pananglitan, inay mga honi nga makapahinuklog), gidili na kini karon sa kadaghanang menteryo dinhi sa Sugbo.

Aron paglikay sa kagubot, ug aron malikayan nga sa mismong Adlaw sa mga Minatay adunay magpinatyanay sulod sa menteryo, gidili na pud ang pagdala sulod sa menteryo og mga hinagiban (sama sa kutsilyo). Gidili na pud ang pagdala ug pag-inom og mga ilimnong makahubog sulod sa menteryo.

Ambot lang pud, Bay, nganong kinahanglan man gyud magdala og alak sulod sa menteryo. Tingali, sa ginaingon ko na, ang Adlaw sa mga Minatay alang kanatong mga Pilipino, usa ka masadya nga kasaulogan. Ug dili makumpleto ang kasadya kung wala ang beer o bino. Uyon ka?

Mahimuot lang pud ko, Bay, sa pagkatuo-tuohon natong mga Sugbuanon. Nahinumdum ko nga sa miaging mga tuig, matag gawas namo sa menteryo, magpalina gyud kami. Kana bitaw’ng paasohan ka aron kuno dili mouban nimo ang mga kalag nga nagpuyo sa menteryo. Labi na karong Adlaw sa mga Minatay, Bay, adunay daub nga nag-aso diha sa ba-ba sa menteryo. Ang buhaton lamang nimo aron dili ka sunud-sunoron sa mga kalag mao ang pagbilangkad ibabaw sa daub aron maasohan ang imong lawas. Human niana, luwas ka na sa mga sungog nga mahimong buhaton sa mga kalag diha kanimo.

Anaa’y makahimuot kaayo nga estorya bahin sa usa ka tigulang babaye nga hilig kaayo magpalina matag uli niya gikan sa menteryo. Matod sa sugilanon, ang daub kuno nga iyang gibilangkaran mikalit lang og kaugdaw. Sa pagsusi sa nagdaub, wala diay mag-panty ang tigulang. Pastilan!

Alang kanako, Bay, ang Adlaw sa mga Minatay usa ka higayon sa pagsusi sa akong kaugalingon kung andam na ba akong mohigda sulod nianang lubnganan. Usa kini sa mga tinuig nga higayon kanus-a tuyoon ko pagtagbo ang kamatuoran sa kamatayon. Mamatay man gyud kitang tanang mga nilalang, Bay, di ba? Apan ang pangutana mao kung andam ba kita sa paggakos sa kamatayon.

Atubangan sa lubong sa akong apohan, sa usa sa akong pagpamalandong bahin sa kamatayon, nakahunahuna ko nga mas hayahay ang mga minatay kay wala na sila’y pakialam sa mga kalibutanong lihok. Dili na sila angay pang maghunahuna kung asa mangita og kwarta. Dili na maglabad ang ilang ulo kung unsa’y ilawog sa ilang mga anak. Dili na sila maglibog kung dayonon ba ang pagbaligya sa baka. Dili na sila kinahanglan manglaba, maglung-ag, ug maligo. Apan adunay importanteng butang nga dili na sila mahimong mobuhat–dili na sila makatabang og pagpanindot sa kalibutan.

Sa akong paglantaw sa kamatuoran sa kamatayon, Bay, nahimong mapasalamaton ako sa kamatuoran sa kinabuhi, tungod kay samtang buhi pa ang usa ka tawo, daghan siya’g matabang aron ang kinabuhi sa ubang tawo ug ang kahimtang sa kalibutan maarang-arang.

Kanus-a pa kaha ta mangamatay, Bay no? Apan samtang may kinabuhi pa, na hala, magtambayayongay kita aron molambo ang atong kaugalingong kinabuhi ug ang kinabuhi sa uban.

Jan 012002
 

Nakahinumdum ka pa sa imong katapusang pagkaligo sa ulan? Nagmahay ko, Bay, nga imo nang gikasilagan inay daygon ang ulan karon. Kaniadtong gagmay pa ta, dagko kaayo ka’g mga pahiyum panahon sa ting-ulan.

Apan karon, magkagot ang imong mga ngipon. Dala ra tingali na sa imong pagtubo, Bay. Makasabot man pud ko nga ikaw usa ka tawo nga dili hilig magdala og payong. Busa, kung moulan, manglupad ang mga “Pisting yawa!” ug “Gi-atay!” gikan sa imong mga ngabil.

Makasabot ko, Bay, nga mahadlok ikaw nga mabasa ang imong mahalon nga karsones ug polo. Nahadlok ka nga magkalapok ang imong sapatos nga mahal pa’s akong karsones ug sinina. Dili ikaw uyon nga anuron sa ulan ang mahalong gel nga nagpatikig sa imong buhok. Ug labaw sa tanan, dako ang imong kaulaw nga makit-an sa ubang mga tawo nga nabasa ka.

Pastilan kining mahamtong na kita, Bay no? Mahikalimot na kita sa kayano ug kalipay sa binata nga mga butang—sama sa ulan. Matag tuig nagkadugang ang atong edad. Matag tuig nagkadaghan ang dayandayan nga atong giangkon. Ug matag tuig, nagkabaga ug nagkabaga ang tabon nga nagtago sa atong batan-ong kinaiya.

Mao nga dili na ikahibulong nga dali rang moinit ang ulo sa mga tawo karon bisan kung pabugnawan pa kinig langitnong tubig. Ang una man gud dayong makit-an, labi na sa mga hamtong, mao ra kadtong mga kapait ug kalisud, ang mga bayranan ug utang, ang mga dinawo nga tinguha, ang kaugalingon. Nahikalimot ang kadaghanan, Bay, nga ang kalipay dili maangkon pinaagi sa pagtigum og linibong salapi o ginatos nga kabtangan o naghingapin nga kadungganan o pag-angkon og gahum. Ug tungod niining kinaiya nga dala sa paghamtong, ang mga bililhong butang, sama sa ulan, dali rang hikalimtan.

Karong mga panahona, Bay, ang ulan dili na usa ka panalangin: nahimo na kining tunglo. Nahimo na kining higayon nga iisa nato ang atong kumo sa kahitas-an aron ipadangat ang kalagot alang sa nabaldang komersiyo ug pagpangwarta. Ug tungod ra sab sa mga hiwi nga tawhanong gawi, ang ulan inay magpatubig sa kahumayan, manganod na hinuon sa mga kabtangan—lakip ang kinabuhi. Inay makalinis ang ulan nahimo na man hinuong makadaot tungod sa acid rain.

Apan alang niadtong mga bata ug mga may batan-ong kasingkasing, ang ulan nagpabilin nga usa ka makalipay nga panghitabo. Pastilan, kung imong susihon ang mga bata nga nagduwa-duwa, nagtampisaw sa mga lim-aw nga napundo sa ulan, ang hinungdan sa kalipay mao nga bugnaw ang ulan. Ingon niana kayano ang mga bata. Bahala na ang acid rain. Bahala na ang leptospirosis. Itandi kana sa reaksyon sa mga hamtong inig ting-ulan.

Sa pagkakaron, Bay, miabot na man gyud ang ting-ulan, ayaw na kalimti ang pagdala og payong ha? Hinaut unta nga karong panahon sa ting-ulan, ang imong puti nga karsones dili mahimong polka dot. Ug kung maulawan pa gihapon kang makit-an sa uban nga nabasa ka, na hala, pagdala na lang pud og magasin nga itabon sa imong nawong.

Dinhi lang una ko kutob, Bay, kay nagtaligsik na. Dili na lang dugay, mobundak na ang kusog nga ulan. Hay, salamat!

Photo credit: “Rain” (http://rodrigovp.deviantart.com/)

Copyright © 2002 - 2014 Elmer F. Montejo, Saksaksinagol.com