Jan 012002
 

Naa ko’y higalang kwaknit. Wala ko masayod kung unsa iyang ngalan, ni asa siya magpuyo nianang dako ug labong nga punoan sa kaimito, ni unsa iyang dagway. Ang akong pagtoo, kay kwaknit man siya, sama ra sab ang iyang dagway sa dagway sa ubang mga kwaknit.

Apan managhigala mi ug sugiran ko ikaw kung ngano.

Daghan mi’g mga pagkasama, Bay. Pananglitan, batasan sa kwaknit mao ang pagtrabaho inig tak-op sa adlaw ug pagpahulay inig subang sa adlaw. Susama sab ang akong kinaiya sa akong higalang kwaknit, Bay. Nabantayan nako nga mas madasigon kong maghimo sa akong mga buluhaton kung gabii na. Tungod tingali kini sa kakulang sa saba, alingisngis, alimuot, kalandrakas, samok, kayagaw, ug kagubot nga sarang masinati sa adlawan. Mas hayahay pud ang akong pamati inig gabii na, labi na kung wala’y diskoral nga mahitabo sa kasikbit nga baranggay, o kung wala mag-videoke ang among silingang yabag (yabag gyud siya ma-hubog o dili).

Dili sab layo sa kwaknit ang akong batasan sa pagkatulog. Matulog ako sa dili pa mosubang ang adlaw.

Ang nakalahi namo sa akong higalang kwaknit, Bay, mao nga samtang siya makalupad, ako dili. Mao kana ang pinakatataw kaayo nga kalahian. Balhiboon sab siya, apan ako dili. Unya, ang iyang ipamahaw, paniudto ug panihapon, mga gagmay’ng mananap ra gyud, samtang ako, wala man ko’y gana mo-merienda og lamok.

Uban pang kalainan namo, Bay, mao nga momata ang akong higalang kwaknit inig gabii. Sa akong bahin, momata ako mga pipila ka oras labay sa udtong tutok. Apan susama ang among takna sa pagkatulog. Sa tinuoray lang, magdungan mi’g katulog. Mahibaloan man nako nga takna na sa pagkatulog tungod kay mositsit man siya nako inig labay niya sa may bintana inig pauli niya paingon sa punoan sa kaimito nga duol sa among balay. Mabati na gani nako ang iyang sitsit, mamalong na dayon ko sa akong mga suga sa akong lawak-katulganan, ug mangandam sa akong panaw paingon sa kalibutan sa mga damgo.

Dili gyud mapakyas ang iyang pagsitsit kanako matag kaadlawon. Akong gisusi sa pipila ka higayon ang eksaktong takna sa iyang pagpauli ug paghapit sa akong bintana aron mositsit–exactong alas kwatro sa buntag (sa akong orasan). Mao na nga mapasalamaton ko sa akong higalang kwaknit kay siya mao ang akong alarm clock. Salamat kaniya, mapahinumduman ko nga kinahanglan pud diay akong matulog ug mopahulay.

Aduna pud diay laing magpahinumdum nako, Bay, nga takna na sa pagkatulog–ang dakong kampana sa simbahan sa Pardo. Samtang mamukaw kini sa mga matoohon inig bagting niini alas singko sa kaadlawon, nagbadlong kini kanako nga angay na akong matulog.

Usahay, ilabi na kung aduna ako’y daghan pang mga tiwasonon, pasagdan ko lamang ang akong higalang kwaknit nga mauna og katulog. Dili ra man pud siya mamugos.

Sama karon, lapas na sa alas kwatro sa kaadlawon ug misugod na paghayag ang kalangitan. Dili na layo ang unang bidlisiw sa adlaw. Ganina ra miabot ang akong higalang kwaknit sa iyang tinago nga pahulayanan. Wala pa sab hinuon motabyog ang dakong kampana sa kampanaryo.

Busa, dinhi lang ko kutob, Bay. Kung sigihon ni nako ang pagpamulaw, dili madugay, tuboan na ko’g pako ug nianang higayona, mouban na ko sa akong higalang kwaknit magkapa-kapa sa ngitngit nga kawanangan ug mangita’g ipanihapon. Pastilan!

Jan 012002
 

Bag-o lang ko naabot sa balay gikan ko sa simbahan. Dominggo man karon.

Pastilan, Bay, kaniadto nagtoo ko nga ang pag-antus makasantos. Kaniadto pud nagtoo ko nga ang pagsimba matag Dominggo dili makapalangit. Apan karon, nausab na ang akong panglantaw. Ang pagsimba diay usa ka dakong pag-antus. Hilabihaaaaannng alimuota sulod sa simbahan, Bay. Pastilan, paggawas nako, mora ko’g bag-ong migawas sa kasilyas.

Ingon akong propesor sa teolohiya kaniadto nga ang kining panagpundok matag Dominggo, usa ka panagpundok sa mga Kristiyano. Ang misa, sinemanang panagtigum sa mga Katoliko. Tuod man, tataw kaayo ang mga Katolikanhong lihok. Bansay kaayo manguros ang tanan, madinagko nga panguros o maginagmay (“Tungod timaan sa santa krus…”). Kahibalo gyud ang tanan kanus-a motindog, molingkod, ug moluhod. Apan kining tanan dili man ni igong timailhan sa usa ka Kristiyano, Bay, di ba? Mas makaingon pa gani ko nga Kristiyano ang akong tapad kung mopaambit siya sa iyang paypay nianang tawong nagtabisay ang singot sa kaalimuot sama kanako. Pastilan Bay, dili na man lang gani mopasiplat ang akong tapad sa mga naglingkod libot kaniya. Panahon ra tingali’s “sign of peace” nagtagbo ang among panan-aw. Pastilan, mora gyud siya’g kiko kay gasige siya’g yangu-yango bisan wala’y tawo nga giatubang.

Panahon sa wali sa pari human isangyaw ang ebanghelyo, nabantayan nako ang tawong naglingkod sa akong atubangan nga mibarog ug migawas. Natingala ko’g diin siya padulong. Marisep! Didto diay sa kilid sa simbahan nagpahipi, nagpabulhot sa iyang sigarilyo (mora siya’g panghaw). Kung aduna pa lang tingali mangga didto dapita, sigurado gyud ko nga mahinog dayon. Paghuman sa wali sa pari, mibalik ra pud siya pagsulod aron mopadayon pagtambong sa misa. Naminaw ko pag-ayo sa wali sa pari, Bay. Pastilan, nakasabot na ko nganong migawas ang tawong nanigarilyo panahon sa wali–pastilang boringa sa wali, Bay. Lupig pa’s bugnaw nga aircon ang iyang wali; giduka gyud ko pag-ayo…ubay-ubay pud mi nga nagduko ug nagpiyong, abi nimo’g namati, apan nangatulog diay.

Dili dugay human sa wali mao ang gitawag og ofertoryo. Panahon kini sa pagpanghalad sa mga gasa. Panahon pud kini sa pagpanglibot sa mga beatang de burunda nga nagbitbit og sibot aron mangolekta. Pastilan Bay, lanog kaayo ang tinagingting sa sinsilyo sulod sa sibot. Panagsa ra ang mohulog og kwartang papel sulod sa sibot. Unya, kay igo ra man ang akong kwarta para pliti pauli unya, mikuot na lang pud kunohay ko sa akong bulsa ug miaksyon kunohay og kuha og kwarta. Kinumkom ang akong kamot, giduso nako kini pailawom sa sibot. Mora sad og tinuod ko nga duna’y gihulog sa sibot. Pastilan Bay, maulaw ko nga ako ra ang wala’y gihulog sa sibot.

Sa panahon sa pagpangalawat, naglaray ming tanan paingon sa altar. Gikulbaan ko’g maayo kay basin makatayming ko niadtong lay minister nga gidungog nga dili manghugas sa kamot inig human niya’g pangihi. Maayo na lang kay didto ko nalakip sa mga naglinya paingon sa pari. Ambot lang pud manghugas ba’g kamot ang pari inig human niya’g gamit sa kasilyas. Hahay! Apan aduna gyud ko’y nabantayan sa pagpangalawat, Bay. Dili tanang tawo nga nanimba ang manindog aron mokalawat. Ambot ngano. Tingali nabati nila nga dili sila takos mokalawat tungod kay wala pa sila mokumpisal. Bahin sa mga nangalawat pud, aduna pu’y pipila nga wala pakalawata. Ang mga hinungdan? Gidungog nga nagpuyo-puyo. Gidungog nga nagpuyo sa kahimtang sa sala. Nagsul-ob og hilas ug law-ay nga sinina (labi na mag-sleeveless o backless o mag-shorts ka kung babaye ka, na, ambot lang pakalawaton ba ka). Mao kini ang sagad nga hinungdan nganong did-an ka sa leman pagkalawat. Usa kini ka masulub-ong talan-awon tungod kay mianha kining mga tawhana aron mokalawat sa ilang Ginoo ug dili aron hukman sa pari o sa leman.

Human sa pangalawat, diha’y mga tawo nga nanindog na ug misugod paggawas. Nangutana ko sa usa nila asa sila paingon. Ang tubag? Mopauli na sila kay mao kining bahina sa misa nga ilang naabtan ganina. Nindot sad diay ning misa, Bay, kay mora’g sine–mahimo ra kang mobiya sa parte nga imong naabtan sa miaging salida.

Kining tanang akong nasinati mipasamot sa kaalimuot sa sulod sa simbahan. Busa, Bay, kung ikaw aduna’y plano nga mosimba karong Dominggo, akong sugyot nimo, pagdala og imong kaugalingong paypay ug sigarilyo. Pagdala pud og igong kwarta aron ihulog sa sibot. Sayo pud ug adto sa simbahan aron dili ka mora’g nag-sini-sine. Ku-an pud, pag-inom pud diay og daghang kape sa dili pa ka mosimba aron dili ka magduka sa wali.

Jan 012002
 

Nakasuway na ka’g natuloan og laway sa imong katapad sa jeep? Pastilan Bay, hapit ko mabisbisi og laway ganina samtang nagsakay ko og jeep pauli sa amoa.

Ang akong katapad sa jeep, naggunit sa tayaon nga hawiranan, samtang iyang gitapion ang iyang agtang sa iyang bukton. Tungod tingali sa iyang kakapoy, Bay, nahinanok man ang amaw. Pastilan!

Maayo lang unta’g igo ra siyang natulog sa hilom. Maantus ra pud unta bisan mohagok siya. Apan nagtulo ang iyang laway, Bay! Unya, mikalit lang og untol ang jeep kay nakaagi og libaong, mao nga nakuratan siya ug nahigmata ug gibuhian ang tayaon nga hawiranan. Pagkataud-taod na pud, pastilan, nakatulog na pud siya’g balik. Apan wala na siya manggunit sa hawiranan–iya na lang gisandig ang iyang ulo sa upholstered nga bahin sa bintana sa jeep.

Ambot lang atong tawhana, Bay, mihinay-hinay man og pasandig sa iyang ulo sa akong abaga. Pastilan nakong kulbaa kay basin matuloan ko’s iyang laway. Na, mabunyagan man ko’g ikaduha niini–nakaingon gyud ko’s akong kaugalingon.

Aduna pu’y mama nga nagdamgo sulod sa jeep, Bay. Sigurado gyud ko nga gikan to siya namalit og grocery kay nagsabak siya’g duha kay dagkong plastic sa Gaisano South ug diha sa iyang bilahan, aduna’y karton (puno pud tingali to sa iyang mga gipamalit). Pastilan, naglumba lang sila’g pangatulog niadtong tawo nga naglaway.

Apan dili nako mabasol ang maong mga tawo, Bay. Nakasabot sab ko sa ilang kakapoy. Tataw man pud kaayo nga ordinaryong mamumuo lamang kadtong lalaki nga nagtulo ang laway kay nagdala man siya’g bag nga abog–duda nako puno to sa iyang mga kahimanan sa trabaho. Ang babaye sab, sa akong tan-aw, tag-iya to siya og sari-sari store kay namalit siya’g binulto nga mga igbabaligya.

Ako, dili ko mamumuo o tag-iya og sari-sari, Bay, apan bation ko ang samang kakapoy matag uli nako gikan sa dakbayan. Makalipong ang kadaghan sa mga tawo nga naghulmigas sa dakbayan. Makalabad sa ulo ang nagkadaiyang kolor sa siyudad (sus, tuo ka sa kantang “Downtown”!). Makasamot sa kagutom ang kusog nga tingog sa mga sound system sa mga tindahan. Idugang pa niana ang saba sa mga jeep ug ang makahabwa-tinai nga trapik. Pastilan, Bay, kinsa’y dili kapoyon niana? Ipuno pa gyud ang abog ug ang ka-alimuot sa dakbayan. Ayaw pud kalimti ang angso sa mga ginagmay ug dinagkong eskina diin ang mga tawo nga nagtoong iro sila, magpataka la’g pangihi–kulang na lang mo-isa sila sa ilang usa ka tiil.

Ug kung huyang ang imong kasingkasing, ayaw na lang patuga-tuga og tan-aw sa mga tawong magpataka’g labang, kay basin mosurok lang ang imong dugo. Kinsa’y dili mahutdan sa gininhawa samtang nagtan-aw sa tawong nagpataka og labang nga hapit hidumboli sa jeep? Kinsa’y dili molugwa ang kinaon samtang nagtan-aw sa nagli-undok nga basura sa Colon? Ug ang luwa! Ayaw’g kalimti ang plema–green, yellow, puti, usahay aduna’y pula–nga sagad nimo makit-an sa daplin-daplin sa sidewalk ug sa mga kanal. Ay oo, ang mga upos pud sa sigarilyo nitapad pud sa luwa nga iyang uyab. Aduna ra ba’y ordinansa nga multahan og P500 ang magpataka og labay’g basura sa Colon, Bay. Gituyo tingali sa gobyerno nga dili butangan og mga basurahan sa Colon aron daku-dako sila’g kita.

Usa pud nga akong gipasanginlan sa akong sip-on mao kanang kalit nga pag-usab sa temperatura inig gawas nako sa usa ka airconditioned nga tindahan. Bugnaw kaayo sa sulod sa tindahan, apan inig gawas nimo, hilabihang inita. Pastilan, mora’g ma-awp imong panan-aw sa kalit nga pag-usab sa temperatura, Bay.

Unya, dinha pud sa may eskina sa Gaisano Metro, pastilan, labi na kung kilomkilom na ug nanihapon pa ang pulis, hapit na lang magpataliwala sa dalan ang mga manindahay og tempura, fishball, mani, mangga, bayabas, Ponkan, siniguelas, lanzones, sigarilyo, Storck, White Rabbit, Maxx, Halls, Juicy Fruit, Snow Bear–pili lang.

Mao nga inig sakay nimo sa jeep pauli sa inyoha, dili nimo kapugngan nga bation ang kakapoy ug kaluya. Dili ko sab ikaw mabasol kung mahinanok ka sa imong pagpanaw, o kaha, magtulo ang imong laway samtang natulog ka tapad nako, o kaha itungtong ang imong ulo sa akong abaga. Pahuway kadiyot gikan sa kagubot sa dakbayan, Bay, kay ugma, inig mata nimo, laing adlaw na sab sa kalipay ug kasakit, katam-is ug kapait, ang imong atubangon dinhi niining atong pinalanggang Sugbo.

Jan 012002
 

Humot kaayo ko nga migikan sa balay ganina kay aduna ko’y date sa akong uyab. Natural, aron dili siya makaingon nga nagpasagad ra ko sa akong panamit, gisul-ob nako ang akong pinakanindot nga polo og karsones. Pastilan, Bay, hapit nako mahurot og ligo ang akong pahumot. Labihan ra bang mahala ini.

Pastilan, Bay, sayo kong miabot sa among gisabotang lugar. Didto, naghulat ko sa akong uyab. Samtang wala, pa siya moabot, nakigchismis lang una ko sa gwardiya didto sa may pultahan sa opisina. Pila ka minuto ang milabay, miabot na gyud intawon ang akong gipaabot. Gatingsi pa gyud.

Pastilan, Bay, miingon bitaw na siya nga adto mi manihapon sa Larsian. Ako siyang giingnan nga sa dili pa mi mangadto sa Larsian, iya unang simhoton ang akong sinina (yawat na lang dili masayang ang akong giligo nga pahumot!). Dako kaayo siya’g ngisi, Bay.

Naglakaw ra mi libot sa dakong rotunda sa Fuente Osmena paingon sa Larsians. Layo pa gani mi, nasimhot na namo ang makatintal nga humot sa barbekyu.

Didto sa Larsian naglaray, Bay, ang sobra sa baynte ka barbekyuhan. Samtang naglakaw mi nga mora’g kinasal sa dalan, nag-ilog og pangagda ang mga tindera, “‘Migo, diri ra ta, ‘Migo.” Didto ra mi nalagpot sa barbekyuhan nga mingaw-mingaw. Nahibulong ko nganong dili kaayo tantong daghan ang nangaon didto–aso diay kaayo.

Pastilan, Bay, mora’g lungga sa kolesterol kining Larsian. Nagkadaiyang barbekyu ang matilawan nimo dinhi. Aduna’y pork belly, chicken skin, barbekyung gagmay, chorizo, longganisa, paa sa manok, IUD (tinae sa manok), atay, dugo sa manok, picho sa manok, isda ug uban pa. Barbekyu tanan.

Ikaw ra ang mopili sa imong buot ipaluto ug makita mo gayud nga magtungtong ang imong gipili ibabaw sa baga, samtang maghingos ka sa humot nga aso. Pastilan ang aso, Bay, mopilit gyud sa imong tibuok lawas, lakip sa imong mga sinina ug brief.

Pastilan, Bay, bisan pa’g de-kotse ka, o de-kurbata, patas ang tanang tawo nga mangaon dinhi. Wala’y kutsara og tinidor. Plastic ang tanang plato. Kinamot tang tanan. Simhot tang tanan sa aso. Kaon tang tanan sa kolesterol. Standard ang presyo sa tanang nagtinda og barbekyu.

Kay patas man hapit tanang butang sa Larsian, mag-indigay ra ang mga tindahan sa duha ka aspeto–ang timpla sa ilang mga barbekyu ug serbisyo sa kustomer. Aduna gyu’y ubang mga tindera, Bay, nga pasobrahan og sumada ang imong bayranan. Kanunay gyud nako matngonan kung pila ka buok ang akong gipalit aron sa panahon sa bayranay, makareklamo ko kung molapas. Diha gyud ko’y nalalis ganina, Bay. Gilaliman ka’g mi-order mi og duha ra ka pork belly apan sa iyang sumada, iya ming pabayron og para upat. Na, maglagot gani ko, ako man to siyang idangdang sa baga ba. Maayo ra gani kay nakumbinsi ra nako ang babaye.

Bay, anhi lang usa ko kutob kay nagdagook akong tiyan. Nagkalibanga ko, Bay. Sa sunod mokaon ka sa Larsian, intawon, Bay, panghunaw sa imong kamot sa dili ka pa mokaon.

Jan 012002
 

Pareho man gyud tang duha, Bay. Hilig man ta og kanta-kanta. Kahinumdum ko kaniadto nga gitara lang ang atong kontra, apan karon, dala sa kabag-ohan, aduna na’y videoke. Sa tinuoray lang, gikan sa gitara, ang atong kalingawan sa pagkanta-kanta milambo ngadto sa karaoke. Dayon, pagdagsa sa VHS, videoke na pud. Karon, miabot na ang mga VCD, busa, VCDeoke na pud kita.

Ma-gitara o ma-VCD ang atong gamiton sa atong pag-awit sa atong mga paboritong awit, wala mawala ang usa ka butang–nga kita gigasahan og bulawanong paghigugma sa mga honi. Tinuod kini sa kadaghanan sa mga Filipino, labi na sa mga Sugbuanon sama nato.

Bantayi lang gud ang linibo ka mga pirated VCDs nga gihiklad diha sa mga ginagmay’ng estante sa Colon. Usa kana ka pagmatuod nga adunay daghang mamamalit sa mga videoke CD.

Ug tungod sa kamahal sa mga orihinal ug legal nga mga kopya niini, kadaghanan sa mga mamalitay matintal pagpili na lang niadtong pirated CD. Mogasto ka’g labaw sa P300 alang lamang sa usa ka orihinal ug legal nga kopya, apan menos sa usa ka gatos ka pesos lamang ang imong iduga alang sa usa ka pirated nga kopya. Mao-mao ra ang kalidad sa pirated nga kopya ug sa orihinal. Alang sa kadaghanan sa mga Sugbuanon, basta makakita lang sila og salida, nya mahimo pa gyu’ng mosabay og awit, payts na kaayo.

Alang sa mga hilig sa mga salida, aduna pu’y mga VCD movies. Usahay, mag-una pa gani og abot ang mga VCD sa mga salida nga wala pa ikapakita sa mga sinehan dinhi sa Sugbo. Ang nakaparat lang sa kasagaran niining mga pirated nga VCD mao nga ang kopya kinuha gikan sa sinehan. Mao nga ayaw lang kahibulong nga inig kahuman sa imong gilantaw nga salida, kalit lang duna’y ulo nga motuyhakaw. O dili ba kaha, samtang nagtan-aw ka og comedy sa pirated nga VCD, duna lang kalit mokatawa. Dugang pa, kasagaran sa mga pirated nga kopya wala na lakipi og end credits. Kasabot ka’g end credits? Kana bitaw’ng talaan sa mga artista sa salida, lakip ang director, ug ang mga tawong nagpaluyo sa pagmugna sa salida. Mao kana’y end credits. Busa, kung naagni ka sa usa ka artista sa salida nga imong gitan-aw, ayaw na la’g pangitaa ang iyang pangalan sa end credits kay wala’y end credits and kasagaran sa mga pirated VCDs.

Usa pud ka risgo sa mga ilegal nga kopya mao ang mga dili kapugngan nga daot sa VCD mismo. Usahay duna’y mga garas o hugaw nga nipilit sa VCD, mao nga molukso ang salida, o mobalik ba kaha sa sinugdanan. Usahay sab, mauwahi ang lihok sa baba sa tingog nga imong madungog–kahinumdum lang hinuon ko sa mga salida sa RPN 9 nga sama sa Marimar diin dili magtakbo ang buka sa baba sa tingog nga mabati. Kahinumdum pud ko sa usa ka bastos nga kasinatian bahin sa usa ka pirated audio CD nga akong napalit diha sa daplin-daplin. Mga awit kadto ni Pilita ug akong gipaminaw ang iyang kanta nga “Usahay.” Nakugang ko dihang mikalit siya’g awit, “…Nganong giti…giti…giti…giti…” Abi nako’g X-rated ang CD nga akong napalit. Diay to, diha diay garas sa CD mao nga magbalik-balik ang maong bahin sa awit. Akong gipailisan ang kopya sa akong gipalitan ug tama na ang awit ni Pilita, “…Nganong gitiaw-tiawan? Ang gugma ko kanimo, kanimo da…”

Kung mopalit sab ka’g mga audio CD nga pirated, wala pu’y kopya sa mga lyrics nga sarang gilakip sa mga orihinal. Subo kaayo, kay kung aduna ka’y awit nga mauyonan, dili nimo makaplagan ang kopya sa lyrics. Apan sagad nga kontento lamang ang mamalitay sa mga pirated nga audio CD. Bahala na’g wala’y kopya sa lyrics basta makadungog lang sila sa ilang mga paboritong awit.

Bay, kanus-a man ka moduaw diri nako aron magkanta-kanta na sab ta? Nangaputol na ang kwerdas sa akong gitara kay dugay na nako wala gamita. Tugawon na pud nato ang among mga silingan sa atong mga yabag nga tingog nga malanugon kaayo sa lawom nga gabii.

Jan 012002
 

Nagpahangin mi sa baybayon. Naglantaw sa langit nga wala’y bahid sa panganod. Bugnaw ang hangin. Migunit sa akong kamot ang akong uyab ug mipaduol kanako. Gisandig niya ang iyang aping sa akong aping. Hinay-hinay, milingi siya kanako, mitutok sa akong mga mata…hinay-hinay, mipaduol sa iyang mga ngabil sa akong mga ngabil. Mihunong kadiyot ang akong ginhawa, ug nakalimot ko kung nagpitik pa ba ang akong kasingkasing sa dihang…

MEOOOOWWRRRRRRRR!!! Pastilan, Bay, nakamata ko gikan sa akong damgo. Ang mga iring sa among luyo nagsugod na sa ilang konsiyerto sa gugma.

Pastilan, Bay, kaadlawong dako, takna sa pagkahinanok sa tibuok namo banay. Gihugyaw kaming tanan sa lagubo sa atop diin nagbugno ang mga iring nga nagbiga.

NAAAAAAAAAAAWWWWWWWWRRR!!! Misiyagit ang usa. TOMAROOOOOWWWWWRR! Mitubag pud ang iyang hinigugma. Mipadayon sila sa ilang bugno sa gugma. Carino brutal kaayo ning mga iring.

Pastilan, Bay, ang ilang mga siyaok ra gyud ang nakatugaw sa kahilum sa kaadlawon. Ganina ra man to napalong ang saba sa diskoral gikan sa kalakbit nga sitio. Karon, mipuli na pud ang mga iring. Panahon na sa pagpasanay sa ilang kaliwat.

Lain laing mga kasikas ang imong madungog, Bay. Usahay, mora’g malaksi na ang among atop. Usahay pud, mora’g duna’y nagligid-ligid sa among atop. Kung anhi sila sa ubos mag-romansahay, pastilan, Bay, mahurot og kagisi ang mga plastic bag nga puno og basura sa among nataran.

Pagkabuntag, gisusi ko ang ilang gihimong motel sa luyo sa balay, pastilan, Bay, nangalarot ang among mga tanom. Nangabali ang mga tanom nga bag-o pang usbong. Gihimo man tingali nila’g matrimonial bed ang among tanaman, Bay.

Ambot, Bay, nganong dili sarang ang paghinigugmaay sa mga iring. Magkinawrasay na sila, Bay. Magbugno. Lahi ra gyud kanatong mga tawo nga kanunay’ng gusto nga hiluna ang atong pagbuhat sa buhat sa pagpasanay sa atong kaliwat.

Busa, Bay, ang akong tambag kanimo, kung dili ka buot matugaw ang imong pagkatulog nianang mga iring nga nagbiga, pagbuhi og iro.

Jan 012002
 

Init ang panahon karon, busa miadto ko sa SM aron magpabugnaw. Tuod man, Bay, mikuray ko sulod sa SM kay kusog kaayo ang bulhot sa ilang aircon. Ambot lang ngano, Bay, mas ganahan man ko molaag sa SM kaysa sa Ayala. Tingali, para nako, mas pang-masa man gud ang appeal sa SM kontra sa Ayala. Didto’s Ayala, Bay, pastilan, kada lingi nimo puro dato imong makit-an. Medyo mahadlok pud ko molaag sa Ayala, Bay, kay basin makasaghid unya ko’g dato nga tawo, dayon pasakaan ko’g kaso sa husgado kay nagaras nako ang iyang panit. Kahibalo na baya ka’s kasagaran sa mga dato, Bay, mangita gyu’g sala bisan gamay rang sayop ang imong nabuhat.

Daghan ang akong namatikdan sa SM, Bay. Mahimo ra diay ka’ng mag-tsinelas lang didto. Diha pud ko’y nakit-ang batan-on nga, ambot, init man unta ang panahon, baga kaayo ang iyang gisul-ob nga sinina (nagsul-ob pa gyud siya’g shades). Nagsapaw-sapaw ang iyang mga sinina. Nagsul-ob siya’g t-shirt sa ilawom, dayon gisapawan og polo shirt nga pwerteng lu-aga, dayon gisapawan pa gyud og jacket. Ang iyang karsones, lawlaw pud kaayo, mora’g nanobra ang panapton. Nabantayan pud nako ang sapatos niya. Nakakita ka anang sapatos nga gisul-ob ni Ronald McDonald? Mora’g ingon ana to kadako ang sapatos nga gisul-ob sa batan-on nga akong nakita, Bay. Pastilan! Ug dugang pa, duna pa gyu’y nagbitay nga kadena sa iyang bulsa. Sa pikas bulsa niya gipaslak ang iyang cellphone. Ang iyang dunggan pud, Bay, napuno sa ariyos (nasayop tingali siya’g taod sa iyang ariyos, Bay, kay lakip iyang ilong nagsul-ob og ariyos). Ang iyang usa ka bukton giputos sa pito ka Buddha beads, ug sa pikas bukton, ang iyang relo nga manghod la’g gamay sa wall clock ang gidak-on.

Hilabihang tugnawa sa SM, Bay. Nagmahay ko nga wala ko magsul-ob og baga nga sinina sama sa batan-on nga akong nasugatan didto. Kay lagi tugnaw man, sige lang ko’g duaw sa CR. Daghan baya pud ko’g namatikdan aning mga CR nga pampubliko, Bay. Kahibalo na man tingali ka nga sa CR sa mga lalaki, nagbitay ra ang mga ihianan sa bungbong. Kung duna’y buot mangihi, mopaduol ra sa bungbong ug adto ipabuhagay ang iyang ihi sa gitawag og urinal. Busa didto ko mipahipi sa pinakatumoy nga urinal, Bay. Pastilan, mipaduol gyud ko’g maayo sa urinal ug pwerte nakong tabun-tabon sa akong ku-an, kay ang lalaki nga nangihi sa tapad nako, nagsige’g pasiplat og tan-aw sa akong ku-an. Aguy! Lain man tingali’g tuyo.

Ambot lang pud ning kasilyas sa mga lalaki, Bay, daghan man gyud kaayong mahabilin nga kulot nga buhok sa urinal. Nganong dili man sad na nila paputlan sa barbero ang ilang kulot nga buhok uy. Unya, duna pud ubang mga lalaki nga dili kamaong mo-flush sa CR. Adto na didto sa urinal magsagol ang ihi, mga kulot nga buhok, luwa nga tin-aw, luwa nga hilaw, ug luwa nga hinog. Usahay duna’y masaag nga upos sa sigarilyo.

Nahimuot pud ko’g maayo, Bay, kay duna man pu’y mga anidoro nga gisulod og mga cubicles. Sa usa ka cubicle duol sa urinal nga akon giihian, pwerteng utong sa tawo nga naa sa sulod. Apan sa tapad nga cubicle, nabati nako ang newspaper nga gipilo, dayon gipahid. Kahibalo na ka’g asa gipahid, Bay. Sa sunod pa gyud nga cubicle, nabati nako ang nagbusagak nga tubig. Abi nako’g duna’y leak sa anidoro ngadto. Pagkataud-taod, migawas ang lalaking nagsira pa sa iyang zipper–nagngisi siya’g ngisi sa kahayahay.

Bay, dili lang ko mohisgot bahin sa unsa’y dagway sa kasilyas sa mga babaye kay wala pa man ko mangahas og sulod didto. Pero matag higayon nga moagi ko sa kasilyas sa mga babaye, mopasiplat pud ko’g tan-aw sa mga panghitabo didto sa sulod, uy. Pastilan, Bay, abi nako’g kitang mga lalaki ra ang dugay maibot atubangan sa samin–apil man pud diay ang mga babaye. Unya, mas dugay pa gyud mahuman og pangihi kining mga babaye, Bay. Pastilan, dili gud na sila mahimong mangihi nga magtindog sama nato. Kinahanglan pa gud na gyud nila huboon ang ilang pantalon o sayal, dayon mopungko pa gyud aron mangihi. Duna ba sad kaha sila’y urinal nga nagsandig sa bungbong, Bay, no? Ambot lang. Dungag pa, kalas kaayo ning mga babaye og tissue, Bay. Kada pangihi nila, mamahid gyud na sila og tissue. Nakapangutana lang ko, Bay, nganong kitang mga lalaki dili mamahid og tissue matag human nato og pangihi.

Gilibot nako ang SM, Bay. Pastilan pud ning ubang mga tawo didto, Bay, hilabihang hinaya maglakaw, mora’g nagsunod og prusisyon. Nakasunod ko’g pundok sa mga estudyante, Bay, nga hinay kaayo naglakaw, mora’g gipangdanlak. Kantahan ko pa bitaw sila’g “O Birhen Maria, ig-ampo mo kami…”, da, nakabantay lagi nga duna diay nagsunod nila. Busa, miiway na lang sila ug nakaagi na ko.

Gitugotan ra pud ang pagpanigarilyo sa sulod sa SM, Bay. Kapila gyud ko duola og mga wail (wa ilhi) kay modagkot sa akong nagbagang sigarilyo. Usahay, mahinumdum sila pagpasalamat. Kasagaran, ako na la’y mopasalamat nga gi-uli pa nila ang akong sigarilyo. Makabantay ra pud baya ang uban nga nakalimot sila pagpasalamat, nya mongisi, dayon mopasalamat na lang. Pastilan, Bay, naa ra man unta sila sa SM, nganong dili na man lang sila moduaw sa grocery section ug mopalit ngadto og posporo.

Pipila ra ni sa imong mga masinati kung moduaw ka’g SM, Bay. Duna pa’y daghan. Sa pagkakaron, anhi lang ko kutob kay taas-taas na ang akong asoy sa akong kasinatian didto. Akong tambag nimo, Bay, sa sunod moadto ka’g SM, ayaw pagtext samtang naglakaw ka kay basin makadasmag ka’g babaye nga gwapa. Kini ra bang mga babaye nga nasayod nga gwapa sila, mga isnabera ra ba kaayo. Magsuko-suko pa dayon kung madam-agan sila bisan wala tuyoa. Busa, kung mangatol ang imong kamot sa pag-text, hunong ug padaplin. Ayaw pag-text nga maglakaw kay basin dili lang unya babayeng gwapa ang imong madasmagan, basin makadasmag pud unya ka’g bildo o estante nga naninda og sago. Pastilan, makabayad ka’g di oras.

Jan 012002
 

Niadtong miaging duha ka semana, nahisulagmaan ko pagkaplag ang usa ka website gipahinungod sa pinulongang Sugbuanon. Pastilang lipaya nako, Bay. Tungod sa akong dakong kalipay, mi-“pirma” ko sa ilahang guestbook ug gibilin ang akong e-mail address.

Pipila ka adlaw human niadto, adunay misulat nako–pinulongang Sugbuanon ang gigamit niya! Gi-agda ko niya pagduaw sa lain sab nga website kabahin gihapon sa pinulongang Sugbuanon ug kabahin sab sa mga pinulongang lumad dinhi sa Pilipinas. Gidapit sab ko niya pagsalmot sa usa ka online discussion group nga nagtuki sa mga isyu kalabot sa national language.

Init kaayo ang among diskusyon, Bay. Usa sa mga isyu nga gilantugi sa grupo mao nga ang Filipino ug ang Tagalog usa ra ba kuno ka pinulongan nga wala managlahi. Adunay nagtoo nga ang Filipino ug ang Tagalog usa ra. Aduna sa’y nagtoo nga ang Filipino ug ang Tagalog managlahi nga mga pinulongan. Apan dili nato kana hisgutan dinhi, Bay, tungod kay kumplikado kaayo kana nga butang.

Sa pagkakaron, subo kaayo ang kahimtang sa pinulongang Sugbuanon diha sa mga kabatan-onang taga-dakbayan sama kanako. Gimatuto man gud ako sa pinulongang Ingles ug Filipino diha sa mga tunghaan, apan wala ako’y pormal nga pagtungha sa pinulongang Sugbuanon.

Pipila na lamang kaha sa mga kabataan karon ang makasabot ug nagtamod sa pinulongang Sugbuanon. Usa ka adlaw, nagkuyog mi sa akong higala didto sa balay sa usa sab namo ka higala. Pag-abot namo sa ilang balay, naminaw ang iyang inahan og drama sa radyo. Siyempre, Binisaya gyud. Ingon akong higala nga luod kuno paminawon. Bakya kuno.

Mi-uyon ako kaniya sa bahin nga bakya ang drama nga among nabati. Apan supak ako kaniya sa bahin nga bakya ang pinulongang gigamit.

Aduna’y mga salida sa telebisyon nga Binisaya. Dili diyotay ang moingon nga luod kaayo tan-awon ang maong mga salida. Uyon sab ako, Bay, nga luod ang mga salida, apan bahin lamang sa mga dagway sa mga aktor sa telebisyon. (Pastilan, Bay, mora’g punerarya man tingali ang ilang make-up artist.) Apan dili ako uyon nga luod pamation ang pinulongan.

Ang mga awit Sugbuanon sama sa Usahay ug Matud Nila, Bay, kaniadto mga paboritong awit sa mga bata ug tigulang. Karong mga adlawa, ang maong mga awit mga paborito gihapon–sa mga hubog ug mga tigulang. Kinsa na ma’y mihulip sa trono nila ni Pilita, Dulce, Diomedes Maturan, Mel Villareal, Fred Berame, Ben Zubiri, Emil Losenada, Tony Espina, ug uban pa?

Kaniadto, lingaw kaayo ang mga kabataan sa mga sugilanon ni Juan Pusong, Ilagpot, ug Maria Kakaw. Karong mga adlawa, gipanglubong na silang tanan sa kalimot tungod kay nagwarawara na man si Harry Potter sa iyang magic wand.

Bisan dinhi niining website1, Bay, pila ra ka mga manunulat ang interesado sa kulturang lumad Sugbuanon. Unsa’y mabasa nimo dinhi? Mga sinulat bahin sa kulturang inangkat nato gikan sa Kasadpan. Mga panglantaw nga Kasadpanon. Mga estilo sa musika nga Kasadpanon. Pagpuyo nga Kasadpanon. Pagkaon nga Kasadpanon. Pinulongan nga Kasadpanon. Hunahunang Kasadpanon. Lakip mga pakatawa, Bay, inangkat sa Kasadpan.

Unsa man diay kitang mga taga-sidlakan, kitang mga Sugbuanon, kitang mga Filipino, wala ta’y atong kaugalingong himayaong kultura nga ikapasigarbo?

Subo kaayo, Bay, nga ginganlan kining maong website nga “Cebucentral–The Digital Center of Metro Cebu” tungod kay ang impresyon nga gihatag niining website mao kini: ang Sugbo nahimo nang usa ka kolonya sa Kasadpan. Nagpaila sab kini nga ang lingua franca sa atong probinsya dili na Sugbuanon kondili Ingles. Pastilan, Bay!

Dili man dautan ang paggamit sa Ingles, Bay, apan mas haum ang paggamit sa pinulongang Sugbuanon, o bisan na lamang gani kung ang perspektibo sa mga sinulat nagsalamin sa perspektibong Sugbuanon o kaha nagtuki sa mga butang Sugbuanon. Hinumdumi baya, Bay, nga dako ang dakbayan sa Sugbo. Ang dakbayan sa Sugbo dili lamang kanang nahimutangan sa Ayala Center Cebu, o sa H20, o sa The Village.

Nalakip sab sa dakbayan ang Carbon, Pasil, Tabo-an, Colon, ug uban pa. Ug ang kinabuhi sa mga Sugbuanon dili lamang sine, disco, rave party, fashion, coffee beans… Hain na man ang mga yanong Sugbuanon? Hain na ang kariton sa Pasil? Hain na ang buwad sa Taboan? Hain na ang tartanilya sa Duljo? Hain na ang mga konduktor sa jeep? Hain na ang puso ug kinilaw? Hain na ang mga ukay-ukay? Hain na ang mga drama sa radyo? Hain na ang bahalina? Hain na ang Sinulog, ang Santo Nino? Hain na si Yoyoy ug Max Surban? Ug labaw sa tanan, hain na o hain na ang ginamos?

Pagmatngon sab, Bay, nga dili ka masayop paghunahuna nga ang Cebu City mao na ang tibuok Sugbo. Buhi pa intawon ang Mandaue, Talisay, Consolacion, Carcar, Bogo, Santander, Pinamungajan, Sogod, Barili, Toledo, San Fernando, Compostela, ug uban pa. Tinuod nga nagbaga ang komersiyo dinhi sa dakbayan ug ang Cebu City mao ang ulohan sa kagamhanan. Apan angay natong ilimod nga ang kasingkasing ug diwa sa Sugbo anaa lamang nagpuyo ug pinasikad sa dakbayan.

Busa, pagbantay, Bay, nga dili nimo masayop pag-ila-ila ang Sugbo. Sa matag basa nimo sa mga panid sa Internet nga gipahinungod sa Sugbo, ayaw tunla tanan nilang gisulti. Timbanga, Bay, kay basin hilaw ang paghulagway nila sa atong minahal nga Sugbo.

Jan 012002
 

Nauso na karon kining Internet. Miduaw ko og usa ka Internet cafe, Bay. Bugnaw ra ba kaayo ang sulod sa cafe, Bay, mora’g full blast ang aircon. Nakita nako ang labaw sa napulo ka kompyuter. Usa ra ang bakante ug mao kadto ang akong gigamit.

Pastilan, lingawa nako, Bay. Nakat-on ko’g chat sa mga wala hiilhing mga tawo dinhi sa Sugbo ug sa nagkalain-laing dapit sa kalibutan. Duna’y mi-estorya nako, Bay, nangutana siya, “CTC?” Pastilan, Bay, ihalas man ko aning chat. Abi nako’g cover to cover ang kahulugan sa CTC, diay to, care to chat diay. Busa, mitubag ko og, “Sure!” Pastilan, Bay, nangutana na man pud siya, “ASL?” Nagnganga na lang gud ko atubangan sa monitor, Bay. Na-unsa man ni, puro man ni shortcut ang extoryahanay sa chat! Pwerte niyang katawaa, Bay, nga ako siyang giingnan kung kahulugan sa ASL, ambot sa langaw ba. Gipasabot ko niya nga ang ASL nagkahulugan sa age, sex, and location. Mao kini ang sarang ipangutana sa imong bag-ong maka-chat.

Daghan mi’g naabot sa among estoryahanay, Bay uy. Pastilan, puro lagi shortcut. Pananglit, ang “you are” mahimo na lang “u r”. Dayon, ang “I see” mahimo na lang “i c”. Tinapolan man gyud ni, Bay. Pastilan.

Pastilan, Bay, miingon akong ka-chat nga mangihi kuno siya. Mi-type siya og “BRB”. Pagkaluag na sa iyang pantog, nangutana ko’g unsa’y pasabot sa BRB. Be right back diay ang pasabot, Bay. Nahimuot gyud siya nako, Bay, kay ni-type man siya og “LOL”, pasabot laughs out loud. Usahay pud, mo-type pud siya og “ROFL”, pasabot rolling on the floor laughing.

Pastilan, Bay, ang mga lihok sa imong ka-chat imo na lang basahon sa screen tungod kay tua man sila sa layong dapit. Naglisud ko’g imagine kung unsa’y dagway sa akong ka-chat, Bay. Pastilan baya, Bay no? Basin gwapa to siya, o libat, o baho og baba, o gahubo ra…wala ko masayod. Screen ra akong gi-atubang, Bay.

Akong gipahibalo ang akong ka-chat bahin niining kalisud. Busa, mipadala siya og letrato. Pastilan, Bay, dalia rang miabot! Wala ra’y 30 segundos, nakita na nako ang iyang hulagway sa monitor sa computer. Bati man diay og nawong, Bay. Pastilan! Busa, miingon na lang ko’g, “GTG”, pasabot got to go. Adto na ko. Ingon siya nga magpadala na lang siya og e-mail nako. Nitando ra pud ko.

Tuod man, Bay, pag-abli nako sa akong mailbox mga pipila ka minuto ang milabay, tua na sa sulod nag-atang ang iyang suwat. Pastilan no, kung iya pa tong gipadala sa koreo, tingali sunod buwan pa nako madawat ang iyang sulat.

Wala ra nako bawsi ang iyang sulat, Bay, kay basin ma-develop unya siya nako. Gwapa ra ba unta siya, pero may depekto lang sa iyang nawong. LOL

Jan 012002
 

Mi-adto ko sa Colon aron mangita og ihulip sa akong kalaay dinhi sa balay. Alang-alang man sa’g maglakaw ra ko gikan sa Inayawan, busa mipara ko og jeep paingon sa Colon.

Pastilan, Bay, pagkadaghang jeep nga miagi sa akong tungod ang mihunong bisan wala nako paraha. Mao’y nakadugay nako, Bay, kining paghunung-hunong sa jeep alang niadtong mga pasahero nga wala mopara.

Pastilan, Bay, samtang naglingkod ko sa sulod sa jeep, ambot nganong kaming tanang mga pasahero sa gawas man gyud nagtan-aw tanan. Mora’g ako ra gayud tingali ang mitagsa-tagsa og tan-aw sa akong mga kaubang pasahero.

Duna pa gyud ko’y nakauban og sakay, Bay, duha ka buok estudyanteng babaye. Pastilan, Bay, hilabihan katabi-an nilang duha. Nagsige pa gyud og ukit-ukit og Tiwi. Hala, moabli sila sa liso, inig hamong sa unod, hala, ihulog ra sa salog. Nganong sa salog man gyud ihulog uy, nga aduna man unta’y basurahan sa tumoy. Pero, pagsusi nako, Bay, pastilan, wala man pud diay basurahan ang jeep nga akong nasakyan.

Mihunong na pud ang jeep, Bay, pastilan, nag-unhanay mi og sibog paingon sa pultahan. Ang pasaherong bag-ong sakay, molakaw pa’ng nagduko paingon sa kinatumyan. Pastilan, Bay, ang akong tiil intawon nga bag-ong gihinguk-an, nayatakan.

Pastilan, Bay, nakatapad pa gyud ko’g lalaking nag-sleeveless. Tingali gikan to siya nagduwa og basketball o kaha, wala’y tubig sa ilaha, tungod kay nangalimyon ang iyang anghit, Bay. Paetah.

Bay, kung mosakay gani ka og jeep, pagmatngon nga ang ilok sa imong sinina dili gisi. Nabatyagan man gud nako nga gikinahanglan gyud diay ta mogunit sa handle bars sa kisame sa jeep aron dili ta maapil og lukso matag agi sa jeep og libaong. Kahibawo na baya ka’s kadalanan diri sa Sugbo, Bay, mora’g sungkaan.

Sus, Bay, tungod lagi kay buotan ko nga bata, mipliti na dayon ko bisan bag-o pa ko nakasakay sa jeep. Pastilan, Bay, na-aberiya bitaw na ang jeep diha sa may Mambaling. Na-impas ang akong pliti, Bay. Busa, mipara ko og laing kagang-kagang nga jeep paingon sa Colon. Kaluoy sa Dios, naabot ra hinuon kong buhi pa sa akong destinasyon.

Bay, jeep gihapon akong gisakyan pagpauli diri sa Inayawan. Mga alas siyete na to sa gabii. Pastilan, Bay, hilabihang huota sa jeep nga akong nasakyan. Mobayad lang gani unta ko og katunga–kay katunga ra sa akong lubot ang nakalingkod.

Pastilan, Bay, gikaingon ko ba’g wala na’y mapaslakan sa pasahero ang puno nga jeep nga akong nasakyan. Bay, nakurat ko sa dihang mipasupot og bangkiyo ang konduktor aron kalingkuran pa og duha ka pasahero diha sa tunga sa jeep. Unya, pagli-li nako sa may pultahan, pastilan, Bay, lima ka buok lalaki ang nagkapyot. Ikalima ang konduktor.

Gutom na ra ba kaayo ko adtong gabhiona, Bay. Pastilan, Bay, gilaming gyud ko pag-ayo kay dugay kaayo makanaug ang mga pasahero tungod kay aduna ma’y naglingkod sa bangkiyo sa tunga sa jeep. Ug lagi, kay gabii na man, wala na’y kahadlok ang driver sa CITOM, busa, mahimo ra silang mohunong bisan sa tunga sa dalan o sa eskina.

Bay, kulbahinam kaayo ang pagsakay og jeep. Hilig ang mga drayber og sikit-sikit sa ubang jeep. Gikaingon ko’g ganahan pahalokon sa drayber ang iyang jeep sa pikas sakyanan. Sus, Bay, bisan usa ka dangaw na lang ang gilay-on sa pikas jeep, daginoton pa gyud.

Pag-abot nako sa balay, Bay, nahuman na ang salida sa TV nga akong gi-apas. Nabugnaw na pud ang noodles nga giluto ni Nanay para panihapon. Pastilan, Bay, nagdali gani ka, ayaw pagsakay og jeep–pag-taxi na lang…wala pa’y hago, wala pa’y kapoy.

Busa, Bay, maligo usa ko, kay ang akong lumoy nga buhok mitikig na tungod sa tambutso sa sakyanan ug abog ug init sa dakbayan. Karong gabii, magdamgo ko nga ugma, inig mata nako, aduna na ko’y kaugalingong awto.

Taympa, kanang baratohon lang gud nga awto…basin pa unya’g bag-id bag-iran sa mga jeep sa Colon.

Copyright © 2002 - 2015 Elmer F. Montejo, Saksaksinagol.com